मिथिलाको मौलिक धार्मिक परम्परा ‘बेलतोडी’ सम्पन्न, राजदेवी मन्दिरमा भक्तजनको चहलपहल

मिथिलाञ्चलको विशिष्ट धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्पराका रूपमा रहेको ‘बेलतोडी’ विधि जनकपुरधामसहित मिथिलाका विभिन्न क्षेत्रमा सम्पन्न भएको छ । बडादशैंको महासप्तमीका अवसरमा सम्पन्न यस विधिले माता दुर्गाको आराधना, परम्परागत धार्मिक विश्वास र मिथिलाको सांस्कृतिक पहिचानलाई उजागर गरेको छ ।

जनकपुरधामस्थित प्रसिद्ध राजदेवी मन्दिरमा नेपाली सेनाको बाजागाजासहितको टोलीले सलामी अर्पण गर्दै बेलतोडी विधि सम्पन्न गरेको हो । यस अवसरमा मन्दिर परिसरमा पूजाअर्चना, धार्मिक अनुष्ठान र परम्परागत विधिहरूलाई निरन्तरता दिइएको छ । राजदेवी मन्दिरमा दशैंका अवसरमा विशेष पूजा हुने भएकाले यहाँको धार्मिक गतिविधिले जनकपुरधामको पर्वमय वातावरणलाई थप उत्साहपूर्ण बनाएको छ ।

बोलनौतीदेखि बेलतोडीसम्मको धार्मिक विधि

विज्ञापन

मिथिलाञ्चलमा दशैंका अवसरमा मनाइने बेलतोडी परम्परा एक दिनअघिदेखि सुरु हुन्छ । बेलतोडीको अघिल्लो दिन बेलको रुखलाई विधिपूर्वक निमन्त्रणा दिने धार्मिक अनुष्ठान गरिन्छ, जसलाई स्थानीय मैथिली भाषामा ‘बोलनौती’ भनिन्छ । ‘नौती’ को अर्थ निमन्त्रणा गर्नु हो ।

परम्पराअनुसार षष्ठी तिथिमा बेलको रुखमा रातो वा पहेँलो कपडा बाँधेर वैदिक मन्त्रोच्चारणसहित देवीलाई निमन्त्रणा गरिन्छ । त्यसपछि महासप्तमीका दिन निमन्त्रणा गरिएको बेलको फल टिपेर बाजागाजा र पूजाअर्चनासहित मन्दिरमा ल्याइन्छ । यसरी बेलको फललाई देवीको पूजामा अर्पण गर्ने विधिलाई ‘बेलतोडी’ भनिन्छ ।

देवीको नेत्र उघार्ने धार्मिक विश्वास

मिथिलाञ्चलमा दशैंका अवसरमा माटोबाट निर्माण गरिएका दुर्गाका प्रतिमाको नेत्र उघार्ने परम्परासँग बेलतोडी विधि जोडिएको छ । बेलको डाँठको सहायताले देवीको आँखा खोल्ने धार्मिक विधि सम्पन्न गरिन्छ । धातु वा ढुङ्गाबाट निर्मित देवीका प्रतिमा रहेका स्थानमा विधिपूर्वक तोडिएको बेल राख्ने चलन पनि छ ।

धार्मिक मान्यताअनुसार देवीको प्रतिमामा नेत्र उघारिएपछि पूजाअर्चना र आराधनाको विशेष क्रम अघि बढ्छ । यस परम्पराले देवी दुर्गालाई शक्तिस्वरूपा, रक्षक तथा कल्याणकारी माताका रूपमा पूजा गर्ने मिथिलाको धार्मिक आस्थालाई प्रतिबिम्बित गर्छ ।

बोलनौती र बेलतोडी केवल पूजा सम्पन्न गर्ने विधि मात्र नभई पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको मिथिलाको अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदासँग जोडिएको परम्परा पनि हो । यसमा स्थानीय भाषा, वैदिक मन्त्रोच्चारण, बाजागाजा, धार्मिक प्रतीक र सामूहिक सहभागिताको संयोजन देखिन्छ ।

राजदेवी मन्दिरमा विशेष पूजा र धार्मिक अनुष्ठान

जनकपुरधामको राजदेवी मन्दिर मिथिलाञ्चलका श्रद्धालुका लागि दशैंको प्रमुख धार्मिक केन्द्रमध्ये एक हो । बडादशैंका अवसरमा यहाँ विशेष पूजाअर्चना गरिन्छ । परम्परागत रूपमा नेपाली सेना, सशस्त्र प्रहरी बल र नेपाल प्रहरीको सहभागिता तथा सलामीसहित फूलपाती भित्र्याउने कार्यक्रमले पनि मन्दिरको धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्त्वलाई थप उजागर गर्छ ।

बेलतोडी विधि सम्पन्न भएसँगै राजदेवी मन्दिरमा ‘खोइँछ भराई’ कार्यक्रम सुरु भएको छ । यो कार्यक्रम भोलि दिउँसोसम्म सञ्चालन हुने जनाइएको छ । श्रद्धालुहरूले देवीप्रति श्रद्धा व्यक्त गर्दै पूजाअर्चना गर्ने, प्रसाद चढाउने र मनोकामना पूरा होस् भनी प्रार्थना गर्ने परम्परा छ ।

आज राति १२ बजेपछि भक्तजनले माता राजदेवीलाई लड्डु चढाउने कार्यक्रम रहेको छ । यसका लागि श्रद्धालुहरू रातिदेखि नै लाममा बस्ने गर्छन् । त्यसैगरी, भोलि खोइँछ भराई कार्यक्रमपछि राति महापूजा गरिनेछ । महापूजापछि परम्पराअनुसार बोकाबली कार्यक्रम सुरु हुने जनाइएको छ ।

धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक पहिचानको संगम

मिथिलाञ्चलमा मनाइने दशैंको विशेषता देवी दुर्गाको आराधनासँगै स्थानीय मौलिक परम्परा र सामूहिक सहभागितामा पनि निहित छ । बोलनौती, बेलतोडी, फूलपाती, खोइँछ भराई र महापूजाजस्ता विधिले पर्वलाई धार्मिक अनुष्ठानमा मात्र सीमित नराखी सांस्कृतिक पहिचानको माध्यमसमेत बनाएका छन् ।

यी परम्पराले परिवार, समुदाय र पुस्ताबीचको सांस्कृतिक सम्बन्धलाई निरन्तरता दिन सहयोग गर्छन् । आधुनिक समयसँगै पर्व मनाउने शैलीमा परिवर्तन आए पनि मिथिलाञ्चलका विभिन्न क्षेत्रमा यस्ता मौलिक धार्मिक विधिलाई निरन्तरता दिइनुले स्थानीय संस्कृति र आस्थाको महत्त्व अझै कायम रहेको देखाउँछ ।

बडादशैंको अवसरमा जनकपुरधामस्थित राजदेवी मन्दिरमा सम्पन्न बेलतोडी विधिले मिथिलाको धार्मिक परम्परा, सांस्कृतिक विविधता र देवी दुर्गाप्रतिको श्रद्धालाई एकै ठाउँमा अभिव्यक्त गरेको छ ।