क्षतिको पीडाबीच स्थायित्वको खोजीमा बाढीपीडित

घर बग्यो, सम्पत्ति हरायो, आफन्त बेपत्ता भए। ज्यान जोगाउन हतारमा भाग्दा लगाएको कपडाबाहेक केही साथमा रहेन। अहिले अस्थायी आश्रयमा बसिरहेका उनीहरूको चिन्ता छ—आज त ओत लाग्ने ठाउँ पाइयो, तर भोलि कहाँ जाने?

रसुवाको खाल्टेबाट विस्थापित नाङ्सी तामाङ र उनका श्रीमान् सिंहबीर तामाङको दैनिकी अहिले यही अनिश्चितताबीच बितिरहेको छ। गत अगस्ट २६ मा हिउँ, पानी र गेग्रानसहित आएको विनाशकारी बाढीले उनीहरूको बस्ती बगाएपछि यो वृद्ध दम्पती घरबारविहीन बनेको हो।

आफन्तले फोनमार्फत बाढीको चेतावनी दिएपछि उनीहरू ज्यान जोगाउन अग्लो स्थानतर्फ भागेका थिए। हतारमा घर छाड्दा लगाएको कपडाबाहेक केही बचाउन सकेनन्। दुई दिनसम्म खानासमेत नपाएको पीडा नाङ्सीको स्मृतिमा अझै ताजै छ।

विज्ञापन

‘मेरो घर बग्यो, म निकै चिन्तित छु। अहिले मसँग केही पनि छैन। लगाउने कपडा त परै जाओस्, चप्पलसमेत छैन। सबै कुरा बाढीले बगायो,’ नाङ्सीले एएनआईसँग भनेकी छन्।

बाढी आएको छ हप्ताभन्दा बढी बितिसक्दा पनि उनको जीवन सामान्य अवस्थामा फर्किएको छैन। सुरुमा दाताले दिएको पालमा बसेकी उनी अहिले नुवाकोटको बडा चौतारा अस्थायी आश्रयस्थलमा निर्माण गरिएको टिनको छानो भएको कोठामा सर्ने तयारीमा छन्। कोठाको भुइँमा रातो माटो लिप्दै गरेकी नाङ्सीका लागि यो सानो कोठा पनि अहिले नयाँ घरको आशाजस्तै बनेको छ।

तर, टिनको छानोमुनि ओत लाग्न पाउनु मात्रै उनको परिवारको समस्या समाधान होइन। स्थायी बसोबास, जीविकोपार्जन र भविष्यको सुरक्षाबारे भने अझै कुनै निश्चितता छैन।

भूकम्पले विस्थापित, बाढीले फेरि बेघर

नाङ्सी र सिंहबीरको परिवारका लागि विस्थापन पहिलो अनुभव होइन। सन् २०१५ को भूकम्पले रसुवाका मैलुङ, तिरु, हाकु र गोगनेलगायतका पहाडी बस्तीमा ठूलो क्षति पुर्‍याएपछि उनीहरू आफ्नो पुरानो थातथलो छाड्न बाध्य भएका थिए।

भूकम्पले जमिन कमजोर बनाएपछि पहिरोको जोखिम बढेको थियो। त्यसपछि तामाङ समुदायका करिब २५० परिवार खाल्टेको नदी किनारमा बसाइँ सरेका थिए। सरकारले अस्थायी पुनर्वासका लागि व्यवस्था गरेको उक्त बस्ती समयक्रममा उनीहरूको स्थायी बसोबासजस्तै बनेको थियो।

वर्षौंको संघर्षपछि नयाँ ठाउँमा जीवन व्यवस्थित बनाउने प्रयास गरिरहेका उनीहरूलाई गत अगस्टको बाढीले फेरि विस्थापित बनायो। एक दशकको अन्तरालमा दोस्रोपटक घरबारविहीन हुनुपरेको यो परिवार अहिले सुरक्षित र स्थायी बसोबासको खोजीमा छ।

सिंहबीरका अनुसार बाढीपछि उनीहरूको यात्रा सहज थिएन। रसुवाबाट निस्किएपछि नीलकण्ठ नगरपालिका पुगेका उनीहरू फेरि लादे फर्किए। त्यहाँ विद्युत् र नुनजस्ता आधारभूत आवश्यकताको अभावमा बस्न कठिन भएपछि महावीर हुँदै पहाड चढेर सिम्ले पुगे। त्यहाँबाट तल झर्दै अन्ततः नुवाकोटको तामाङ बस्तीमा आइपुगे।

‘बिदुर नगरपालिका–४ ले सुरुमा हाम्रो अस्थायी बसोबासको व्यवस्था गरेको थियो। त्यसपछि हामीलाई अहिलेको स्थान बडा चौतारामा सारिएको हो। यो सरकारी जग्गा हो र यहाँ हामीलाई बसोबास गराइएको छ,’ सिंहबीरले भने।

बस्ने ठाउँका लागि पटकपटक स्थान परिवर्तन गर्नुपरेको उनको परिवारलाई अब फेरि अर्को ठाउँमा सर्नुपर्ने हो कि भन्ने चिन्ताले सताएको छ।

आफन्त गुमाएको पीडा, फेरि विस्थापित हुनुपर्ने डर

बाढीले नाङ्सी र सिंहबीरको घर मात्रै बगाएन, उनीहरूका केही आफन्तलाई पनि बेपत्ता बनायो। बस्तीका अन्य प्रभावितले पनि विपद्मा आफ्ना ३२ जना नजिकका आफन्त गुमाएका छन्। उनीहरू अहिले आफन्तको खोजी र विपद्ले दिएको मानसिक आघातबीच जीवनलाई पुनः अघि बढाउने प्रयासमा छन्।

बडा चौतारा अस्थायी आश्रयस्थलमा हाल ५११ जना बसिरहेका छन्। तीमध्ये १३९ महिला, १६० पुरुष, १८ वर्षमुनिका ११५ बालक र ९७ बालिका छन्।

अस्थायी आश्रयस्थलले तत्कालका लागि ओत दिए पनि यहाँ कति समयसम्म बस्न पाइन्छ भन्ने अन्योल हटेको छैन। प्रभावित परिवारका लागि सुरक्षित आवाससँगै बालबालिकाको शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी र नियमित आम्दानीको व्यवस्था उत्तिकै आवश्यक छ।

‘त्यतिबेला पनि वर्षायाम थियो र अत्यधिक वर्षा भइरहेको थियो। हामी आफैँ बाढीको पीडाबाट गुज्रिएका मानिस भएकाले पालमा बस्दा वर्षाले झन् जोखिम थप्यो। अहिले टिनको छानो भएको राम्रो आश्रयस्थल पाएपछि पालमा बसेजस्तो अवस्था नहोला भन्ने आशा गरेका छौँ,’ सिंहबीरले भने।

तर, उनको मनमा अर्को प्रश्न पनि छ—यहाँबाट हट्न भनियो भने कहाँ जाने र कहाँ बस्ने?

यो प्रश्न सिंहबीरको परिवारको मात्रै होइन, अस्थायी आश्रयमा जीवन बिताइरहेका सयौँ विस्थापितको साझा चिन्ता हो। उनीहरूलाई अहिले राहतभन्दा पनि राहतपछि जीवन कसरी चलाउने र सुरक्षित भविष्य कसरी सुनिश्चित गर्ने भन्ने प्रश्नले बढी सताउन थालेको छ।

पसल बग्यो, जीविका चलाउन भग्नावशेषमै व्यवसाय

बाढीले घरबारविहीन बनाएका परिवारको समस्या आवासमा मात्रै सीमित छैन। जीविकोपार्जनको आधार गुमाएका प्रभावितका लागि दैनिक खर्च जुटाउनु पनि चुनौती बनेको छ।

नुवाकोटको देवीघाटका गोपालबहादुर सार्की यसको उदाहरण हुन्। बाढीले उनको जुत्ता पसल बगाएपछि व्यवसायसँगै आम्दानीको स्रोत पनि समाप्त भयो। तर, परिवारको खर्च चलाउनैपर्ने बाध्यताले उनलाई क्षतिग्रस्त क्षेत्रमै फेरि पसल खोल्न बाध्य बनायो।

बाढी आएको ५४ दिनपछि उनले भग्नावशेष र धुलाम्मे जमिनमा अस्थायी पसल सञ्चालनमा ल्याएका छन्। पहिले पसल रहेको ठाउँमा अहिले पुरानो संरचनाको नामनिसान छैन। जोखिम र अनिश्चितताबीच उनले जीविकोपार्जनको बाटो खोजिरहेका छन्।

‘यहाँ मेरो पसल थियो। मैले एकातर्फको ढोका बन्द गर्न सकेँ, तर अर्कोतर्फको बन्द गर्न सकिनँ। मलाई आफ्नो पसल निकै प्यारो थियो, तर पसलभन्दा आफ्नो ज्यानलाई प्राथमिकता दिनुपर्‍यो। बाढीले पसल नै बगायो,’ गोपालले भने, ‘अहिले जीविका चलाउन यही अवस्थामा अस्थायी पसल सञ्चालन गरिरहेको छु।’

गोपालको अवस्थाले विपद्पछि प्रभावितले सामना गर्नुपर्ने अर्को यथार्थ देखाउँछ। घर र व्यवसाय गुमेपछि उनीहरूसँग पुनःस्थापित हुने पर्याप्त स्रोत नहुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा सुरक्षित क्षेत्रको खोजी र परिवारको दैनिक खर्च धान्ने बाध्यताबीच सन्तुलन मिलाउनुपर्ने हुन्छ।

अस्थायी पसल सञ्चालन गर्नु गोपालका लागि व्यवसाय विस्तारको अवसर होइन, जीवन चलाइराख्ने बाध्यता हो। त्यस्तै, नाङ्सी र सिंहबीरका लागि टिनको कोठा अन्तिम गन्तव्य होइन, सुरक्षित भविष्यको खोजीमा लिइएको अर्को अस्थायी सहारा हो।

विपद्पछिको पुनःस्थापना : राहतभन्दा अगाडिको चुनौती

गत अगस्ट २६ मा आएको बाढीले नेपालका विभिन्न क्षेत्रमा ठूलो जनधनको क्षति पुर्‍याएको छ। हिमनदी तथा हिउँ र चट्टानसँग सम्बन्धित घटनापछि आएको बाढीले बस्ती, सडक, पुल र अन्य पूर्वाधारमा व्यापक क्षति पुर्‍याएको विवरणमा उल्लेख छ। प्रभावित क्षेत्रमा खोजी तथा उद्धार, बेपत्ताको खोजी र शव पहिचानको कामसमेत जारी छ।

एएनआईको समाचारअनुसार विपद्मा १ हजार ४०० भन्दा बढी मानिसको मृत्यु भएको र ६ हजारभन्दा बढीको अवस्थाबारे जानकारी प्राप्त हुन बाँकी रहेको उल्लेख गरिएको छ। बाढीबाट ७० हजारभन्दा बढी मानिस प्रत्यक्ष प्रभावित भएको विवरण पनि समाचारमा छ।

क्षतिग्रस्त पूर्वाधार पुनर्निर्माण गर्न करिब पाँच अर्ब अमेरिकी डलर आवश्यक पर्ने र पुनर्निर्माण पूरा हुन कम्तीमा एक दशक लाग्न सक्ने अनुमान गरिएको छ। यसले विपद्बाट भएको क्षतिको पुनःस्थापना छोटो अवधिको राहत वितरणबाट मात्रै सम्भव नहुने देखाउँछ।

नाङ्सी र सिंहबीरजस्ता परिवारका लागि पुनःस्थापनाको अर्थ घर बनाइदिनु मात्रै होइन। उनीहरूले फेरि विस्थापित हुन नपर्ने गरी सुरक्षित जमिनमा बसोबास, नियमित आम्दानीको स्रोत, आधारभूत सेवा र सामाजिक सुरक्षाको सुनिश्चितता खोजिरहेका छन्। गोपालजस्ता साना व्यवसायीलाई पनि व्यवसाय पुनःस्थापना गर्न आवश्यक सहयोग चाहिएको छ।

तामाङ समुदायका लागि आफ्नो थातथलो भौतिक बसोबासको स्थान मात्रै होइन, भाषा, संस्कृति, परम्परा र सामाजिक सम्बन्धसँग जोडिएको पहिचानसमेत हो। बारम्बारको विस्थापनले उनीहरूको जीविकोपार्जनसँगै सामुदायिक सम्बन्ध र सांस्कृतिक निरन्तरतामा पनि असर पार्न सक्छ।

त्यसैले विपद्पछिको पुनःस्थापनामा प्रभावितलाई अस्थायी आश्रयस्थलमा राख्ने व्यवस्थासँगै उनीहरू कहाँ, कसरी र कति समयसम्म सुरक्षित रूपमा बस्न सक्छन् भन्ने प्रश्नको स्पष्ट जवाफ आवश्यक हुन्छ। विस्थापित परिवारको आवश्यकता, रोजगारी र सुरक्षित आवासलाई एकसाथ सम्बोधन नगरेसम्म राहतबाट सामान्य जीवनमा फर्किने बाटो अपूरो रहन्छ।

बाढीले नाङ्सीको पुरानो घर र गोपालको पसल बगाएको छ। अहिले उनीहरू दुवै आफ्नो जीवनलाई फेरि उभ्याउने प्रयासमा छन्। उनीहरूका लागि सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता केवल ओत लाग्ने ठाउँ होइन, भोलि फेरि त्यो ठाउँ छाड्नुपर्ने अवस्था नआउने विश्वास हो।

विपद्पछिको वास्तविक पुनःस्थापना त्यतिबेला मात्रै पूरा हुन्छ, जब पीडितले राहतको भरमा दिन काट्नुको सट्टा सुरक्षित घरमा बस्न, काम गरेर जीविका चलाउन र अनिश्चितताबिनै भविष्यको योजना बनाउन सक्छन्।