क्रिकेटमा लगानीको लाभ कसलाई?

क्रिकेटको मैदानमा ब्याट र बलबीच प्रतिस्पर्धा चलिरहँदा मैदानबाहिर अर्को प्रतिस्पर्धा पनि तीव्र बन्दै गएको छ– पैसा, बजार र व्यावसायिक अवसरको प्रतिस्पर्धा। केही वर्षअघिसम्म सीमित स्रोतसाधन र पूर्वाधारको अभावसँग जुधिरहेको नेपाली क्रिकेट अहिले प्रायोजक, फ्रेन्चाइज टोली, प्रसारण अधिकार, टिकट बिक्री र डिजिटल प्लेटफर्मसँग जोडिएको व्यावसायिक बजारतर्फ अघि बढिरहेको छ।

नेपाल प्रिमियर लिग (एनपीएल) यसको पछिल्लो उदाहरण हो। प्रतियोगिताको तेस्रो संस्करण सुरु भएसँगै नेपाली क्रिकेटको लोकप्रियता र व्यावसायिक सम्भावनाबारे फेरि चर्चा भइरहेको छ। नेपाल क्रिकेट संघ (क्यान) का अनुसार यस संस्करणमा करिब एक अर्ब ५० करोड रुपैयाँ बराबरको आर्थिक कारोबार हुने अनुमान गरिएको छ। यसमध्ये क्यानसँग सम्बन्धित आम्दानी तथा कारोबार करिब ७० देखि ७५ करोड रुपैयाँ पुग्ने र आठ फ्रेन्चाइज टोलीले पनि करिब त्यति नै रकम खर्च गर्ने अनुमान छ।

कुनै प्रतियोगिताको सफलता दर्शकको भीड, सामाजिक सञ्जालमा आउने चर्चा वा कारोबारको ठूलो अंकले मात्रै निर्धारण गर्दैन।

विज्ञापन

तर, क्रिकेटमा यति ठूलो रकमको कारोबार हुने अपेक्षा गरिरहँदा त्यसको वास्तविक प्रतिफल के हो? प्रतियोगितामा भएको लगानीले आयोजक र फ्रेन्चाइज टोलीलाई मात्रै लाभ पुर्‍याउँछ कि नेपाली क्रिकेटको समग्र विकास, खेलाडीको आर्थिक सुरक्षा, घरेलु प्रतियोगिताको निरन्तरता र खेलकुद पूर्वाधार निर्माणमा पनि योगदान दिन्छ?

क्रिकेटको लोकप्रियता बढ्नु सकारात्मक पक्ष हो। तर, लोकप्रियतालाई दिगो आर्थिक आधारमा बदल्न सकियो कि सकिएन भन्ने प्रश्न अझ महत्त्वपूर्ण छ। किनभने कुनै प्रतियोगिताको सफलता दर्शकको भीड, सामाजिक सञ्जालमा आउने चर्चा वा कारोबारको ठूलो अंकले मात्रै निर्धारण गर्दैन। त्यसबाट सिर्जना हुने आम्दानी, खर्चको पारदर्शिता, रोजगारी, खेलाडी विकास र भविष्यमा त्यसले दिने लाभ पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छन्।

कारोबार ठूलो, तर नाफा कति?

एनपीएलको तेस्रो संस्करणबाट डेढ अर्ब रुपैयाँ बराबरको आर्थिक कारोबार हुने अनुमानले नेपाली क्रिकेटको व्यावसायिक सम्भावना देखाउँछ। तर, कारोबार, आम्दानी र नाफा तीन फरक विषय हुन्। कारोबार भन्नाले कुनै आर्थिक गतिविधिमा संलग्न पक्षहरूबीच भएको कुल आर्थिक लेनदेन बुझिन्छ। आम्दानी भनेको कुनै संस्था वा व्यवसायले वस्तु, सेवा वा अधिकार बिक्री गरेर प्राप्त गर्ने रकम हो। आम्दानीबाट खर्च कटाएपछि बाँकी रहने रकम नाफा हुन सक्छ। त्यसैले प्रतियोगितासँग सम्बन्धित सबै पक्षको कारोबार जोडेर आएको रकमलाई एउटै संस्थाको आम्दानी वा नाफा भन्न मिल्दैन।

उदाहरणका लागि, क्यानले प्रायोजन, प्रसारण अधिकार र टिकट बिक्रीबाट रकम प्राप्त गर्न सक्छ। फ्रेन्चाइज टोलीले खेलाडीको पारिश्रमिक, व्यवस्थापन, यात्रा, आवास, प्रचारप्रसार र अन्य काममा खर्च गर्छन्। उनीहरूले प्रायोजकबाट रकम प्राप्त गर्न पनि सक्छन्। प्रतियोगिताका क्रममा होटल, रेस्टुरेन्ट, यातायात तथा अन्य व्यवसायमा हुने कारोबारसमेत फराकिलो आर्थिक प्रभावको हिस्सा हुन सक्छ। तर, यी सबै रकम एउटै खातामा जम्मा हुँदैनन्।

प्रतियोगिता सकिएपछि वास्तविक आम्दानी कति भयो, खर्च कति भयो र कुन पक्षले कति नाफा कमायो भन्ने विवरण सार्वजनिक भएपछि मात्रै आर्थिक सफलताको स्पष्ट चित्र देखिनेछ।

क्यानका कोषाध्यक्ष पदमबहादुर खड्काले सार्वजनिक गरेको अनुमानअनुसार एनपीएलको तेस्रो संस्करणमा क्यानसँग सम्बन्धित कारोबार ७० देखि ७५ करोड रुपैयाँ रहने अपेक्षा गरिएको छ। आठ फ्रेन्चाइज टोलीका मालिकहरूले पनि खेलाडी व्यवस्थापन तथा प्रतियोगितासम्बन्धी गतिविधिमा करिब त्यति नै रकम खर्च गर्ने अनुमान छ। यी दुवै पक्षको आर्थिक गतिविधि जोडेर कुल कारोबार डेढ अर्ब रुपैयाँ पुग्ने अनुमान गरिएको हो।

तर, प्रतियोगिता सकिएपछि वास्तविक आम्दानी कति भयो, खर्च कति भयो र कुन पक्षले कति नाफा कमायो भन्ने विवरण सार्वजनिक भएपछि मात्रै आर्थिक सफलताको स्पष्ट चित्र देखिनेछ। त्यसैले अहिलेको मुख्य प्रश्न डेढ अर्बको कारोबार हुन्छ कि हुँदैन भन्ने मात्रै होइन। त्यो कारोबारको संरचना के हो, त्यसमा दोहोरो गणना भएको छ कि छैन, वास्तविक आम्दानी कति हुन्छ र खर्च कटाएपछि कति रकम बाँकी रहन्छ भन्ने हो। एउटै रकम कुनै पक्षको आम्दानी र अर्को पक्षको खर्च हुन सक्ने भएकाले कुल कारोबारको हिसाब गर्दा यस्तो दोहोरो गणनाबाट पनि जोगिनुपर्छ।

प्रसारण अधिकारमै करोडौँको कारोबार

खेलकुदलाई व्यावसायिक बनाउने प्रमुख आधारमध्ये प्रसारण अधिकार एक हो। पहिले दर्शकले रंगशालामा पुगेर वा टेलिभिजनमा खेल हेरेर मात्रै क्रिकेटको आनन्द लिन्थे। अहिले डिजिटल स्ट्रिमिङ, मोबाइल एप र अनलाइन प्लेटफर्मले खेल हेर्ने माध्यम विस्तार गरेका छन्। यही परिवर्तनले क्रिकेटलाई विज्ञापन र व्यावसायिक कारोबारको महत्त्वपूर्ण माध्यम बनाएको छ।

एनपीएलको तेस्रो संस्करणका लागि क्यानले विश्वव्यापी डिजिटल स्ट्रिमिङ अधिकार नेटटीभीलाई १८ करोड चार लाख रुपैयाँमा र नेपालभित्रको टेलिभिजन प्रसारण अधिकार हिमालय टेलिभिजन नेटवर्कलाई १४ करोड ६४ लाख रुपैयाँमा दिएको छ। टिकटिङ अधिकार ईसेवाले ८५ लाख रुपैयाँमा प्राप्त गरेको छ। यी तीन सम्झौताको कुल निश्चित मूल्य ३३ करोड ५३ लाख रुपैयाँ हो।

यो रकमले एनपीएलको व्यावसायिक मूल्य बढिरहेको संकेत गर्छ। अघिल्लो संस्करणमा प्रसारण तथा टिकटिङ अधिकारबाट प्राप्त रकमको तुलनामा तेस्रो संस्करणका अधिकार सम्झौताको मूल्य उल्लेख्य रूपमा बढेको छ। तर, अधिकारको मूल्य बढ्दैमा प्रतियोगिताको नाफा पनि त्यही अनुपातमा बढ्छ भन्ने हुँदैन। त्यसका लागि प्रतियोगिता सञ्चालनको कुल खर्च र अन्य आम्दानीको विवरण आवश्यक हुन्छ।

एनपीएलको आर्थिक मूल्याङ्कन गर्दा क्यानले कति रकममा प्रसारण अधिकार बिक्री गर्‍यो भन्ने तथ्यसँगै प्रसारणकर्ताले त्यसबाट कति आम्दानी गर्न सके भन्ने पक्ष पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

प्रसारण अधिकार खरिद गर्ने कम्पनीका लागि पनि लगानीको प्रतिफल महत्त्वपूर्ण हुन्छ। उनीहरूले विज्ञापन बिक्री, दर्शकको पहुँच, डिजिटल सदस्यता, ब्रान्ड साझेदारी र भविष्यमा प्राप्त हुन सक्ने व्यावसायिक अवसरलाई ध्यानमा राखेर लगानी गर्छन्। धेरै दर्शकले खेल हेरे भने विज्ञापनदाताको रुचि बढ्न सक्छ। दर्शकको संख्या कम भयो वा विज्ञापन बिक्री अपेक्षाअनुसार भएन भने प्रसारण अधिकारमा गरिएको लगानीको प्रतिफल प्रभावित हुन सक्छ।

यसैले एनपीएलको आर्थिक मूल्याङ्कन गर्दा क्यानले कति रकममा प्रसारण अधिकार बिक्री गर्‍यो भन्ने तथ्यसँगै प्रसारणकर्ताले त्यसबाट कति आम्दानी गर्न सके भन्ने पक्ष पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

प्रायोजनको पैसा कहाँ खर्च हुन्छ?

कुनै पनि व्यावसायिक खेल प्रतियोगिताको आर्थिक आधार प्रायोजन हो। कम्पनीहरूले आफ्नो उत्पादन र सेवाको प्रचार, ब्रान्डको पहिचान विस्तार र उपभोक्तासँग सम्बन्ध स्थापित गर्न खेलकुदमा लगानी गर्छन्। क्रिकेटमा दर्शकको ठूलो सहभागिता हुने भएकाले प्रायोजनको सम्भावना पनि बढ्छ।

एनपीएलको तेस्रो संस्करणमा प्रायोजनबाट करिब २० करोड रुपैयाँ जुटेको क्यानका कोषाध्यक्ष खड्काले बताएका छन्। तर, प्रायोजनबाट प्राप्त रकम र त्यसको खर्चसम्बन्धी अन्तिम हिसाब फरक विषय हो। प्रायोजनबाट आउने रकम प्रतियोगिता सञ्चालन, प्रचारप्रसार, खेल व्यवस्थापन, प्राविधिक सुविधा, खेलाडी तथा टोलीसँग सम्बन्धित व्यवस्थापन र अन्य आवश्यक काममा प्रयोग हुन सक्छ। तर, रकम कुन शीर्षकमा कति खर्च हुन्छ भन्ने कुरा बुझ्न खर्चको विवरण आवश्यक हुन्छ।

प्रायोजन बढ्नु आफैँमा सकारात्मक संकेत हो। यसले निजी क्षेत्रको नेपाली क्रिकेटको बजारप्रति आकर्षण बढेको देखाउन सक्छ। तर, प्रायोजनबाट प्राप्त रकमले क्रिकेटको दीर्घकालीन विकासमा कति योगदान पुर्‍याउँछ भन्ने प्रश्न पनि उठ्नुपर्छ।

प्रायोजनको पैसा प्रतियोगिताको तत्कालीन व्यवस्थापनमा मात्रै खर्च हुन्छ कि युवा खेलाडीको प्रशिक्षण, महिला क्रिकेट, उमेर समूहका प्रतियोगिता, प्रशिक्षक उत्पादन र स्थानीय पूर्वाधारमा समेत लगानी हुन्छ? यस्ता प्रश्नको जवाफले व्यावसायिक सफलतालाई खेलकुदको विकाससँग जोड्न मद्दत गर्छ।

यदि प्रतियोगिताबाट प्राप्त आम्दानीको निश्चित हिस्सा भविष्यका खेलाडी उत्पादन र घरेलु क्रिकेटको विकासमा लगानी गर्न सकियो भने त्यसको लाभ एउटा सिजनमा मात्रै सीमित रहनेछैन। त्यसले आगामी वर्षमा पनि राम्रो खेलाडी उत्पादन गर्ने, प्रतिस्पर्धाको स्तर बढाउने र नेपाली क्रिकेटको व्यावसायिक मूल्य विस्तार गर्ने आधार तयार गर्न सक्छ।

फ्रेन्चाइज टोलीको लगानी र प्रतिफल

एनपीएलको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष फ्रेन्चाइज टोली हुन्। फ्रेन्चाइज मोडलमा निजी क्षेत्रले टोली सञ्चालन, खेलाडी व्यवस्थापन, प्रचारप्रसार र व्यावसायिक साझेदारीमा लगानी गर्छ। यसले क्रिकेटलाई आयोजक संस्थाको बजेटमा मात्रै निर्भर नराखी निजी क्षेत्रको पुँजी र व्यावसायिक क्षमतासँग जोड्न सक्छ।

टोलीको खेल प्रदर्शन र व्यावसायिक सफलता एकअर्कासँग सम्बन्धित हुन सक्छन्, तर दुवैको हिसाब अलगअलग गर्नुपर्छ।

तर, फ्रेन्चाइज टोली सञ्चालन गर्नु केवल खेलाडी खरिद गरेर मैदानमा उतार्नु होइन। टोलीले खेलाडीको पारिश्रमिक, प्रशिक्षक तथा सहयोगी कर्मचारी, यात्रा, होटल, प्रशिक्षण, खेल सामग्री, प्रचारप्रसार र अन्य व्यवस्थापन खर्च बेहोर्नुपर्ने हुन सक्छ। त्यसको बदलामा प्रायोजन, व्यापारिक साझेदारी र प्रतियोगितासँग सम्बन्धित अन्य व्यावसायिक अवसरबाट आम्दानी गर्ने अपेक्षा हुन्छ।

कुनै टोलीले प्रतियोगिता जित्दैमा आर्थिक रूपमा नाफा कमाउँछ भन्ने हुँदैन। त्यस्तै, उपाधि जित्न नसकेको टोलीले घाटा नै बेहोर्छ भन्ने पनि हुँदैन। टोलीको खेल प्रदर्शन र व्यावसायिक सफलता एकअर्कासँग सम्बन्धित हुन सक्छन्, तर दुवैको हिसाब अलगअलग गर्नुपर्छ।

नेपालमा फ्रेन्चाइज क्रिकेटको दीर्घकालीन सफलता निजी लगानीकर्ताले निरन्तर लगानी गर्न सक्ने वातावरणमा निर्भर हुन्छ। पहिलो वा दोस्रो सिजनमा उत्साहका साथ लगानी गर्ने तर पर्याप्त व्यावसायिक प्रतिफल नपाएपछि पछि हट्ने अवस्था आयो भने प्रतियोगिताको निरन्तरता प्रभावित हुन सक्छ। त्यसैले लगानीकर्तालाई आकर्षित गर्नु जति महत्त्वपूर्ण छ, उनीहरूको लगानीलाई दिगो बनाउने पारदर्शी र व्यवस्थित प्रणाली निर्माण गर्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ।

खेलाडीको पारिश्रमिक बढ्यो भने मात्रै विकास हुन्छ?

क्रिकेटको आर्थिक सफलताको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष खेलाडी हुन्। दर्शक मैदानमा खेलाडीको प्रदर्शन हेर्न पुग्छन्। प्रायोजकले खेलको लोकप्रियतामा लगानी गर्छन्। प्रसारणकर्ताले खेल देखाउन अधिकार खरिद गर्छन्। त्यसैले खेलाडीको योगदानलाई आर्थिक मूल्याङ्कनको केन्द्रमा राख्नुपर्छ।

उपाधि जित्ने टोलीले प्राप्त गर्ने पुरस्कार त्यस टोलीका खेलाडीले व्यक्तिगत रूपमा कति पाउँछन् भन्ने प्रश्नको जवाफ स्वतः दिँदैन।

एनपीएलको तेस्रो संस्करणमा उपाधि विजेताले एक करोड ५० लाख रुपैयाँ, उपविजेताले ८० लाख रुपैयाँ, तेस्रो हुने टोलीले ४० लाख रुपैयाँ र चौथो हुने टोलीले ३० लाख रुपैयाँ पुरस्कार पाउने घोषणा गरिएको छ। अघिल्ला दुई संस्करणमा विजेताले एक करोड १० लाख रुपैयाँ पुरस्कार पाएका थिए।

पुरस्कार रकम बढ्नु प्रतियोगिताको व्यावसायिक विस्तारको संकेत हुन सक्छ। तर, पुरस्कार रकम र खेलाडीले पाउने पारिश्रमिक एउटै कुरा होइनन्। उपाधि जित्ने टोलीले प्राप्त गर्ने पुरस्कार त्यस टोलीका खेलाडीले व्यक्तिगत रूपमा कति पाउँछन् भन्ने प्रश्नको जवाफ स्वतः दिँदैन। त्यसैगरी, पुरस्कार रकम बढ्दैमा सबै खेलाडीको आम्दानी बढेको निष्कर्ष निकाल्न पनि मिल्दैन।

खेलाडीको आर्थिक अवस्था बुझ्न उनीहरूको केन्द्रीय सम्झौता, प्रतियोगितामा पाउने पारिश्रमिक, घरेलु प्रतियोगिताको अवसर, प्रशिक्षण खर्च, चोटपटकको उपचार र खेलजीवनको स्थिरतालाई एकसाथ हेर्नुपर्छ। राष्ट्रिय टोलीमा खेल्ने केही खेलाडीले क्रिकेटबाट तुलनात्मक रूपमा राम्रो आम्दानी गर्ने अवसर पाउन सक्छन्। तर, घरेलु स्तरमा खेलिरहेका, राष्ट्रिय टोलीमा स्थान बनाउन संघर्ष गरिरहेका वा उमेर समूहबाट माथि उठ्ने प्रयास गरिरहेका खेलाडीको अवस्था फरक हुन सक्छ।

क्रिकेटको आर्थिक सफलता मापन गर्दा मैदानमा देखिने केही स्टार खेलाडीको आम्दानी मात्रै हेरेर पुग्दैन।

उनीहरूले नियमित प्रतियोगिता नपाएमा आफ्नो सीप सुधार्ने र खेलबाट आम्दानी गर्ने अवसर सीमित हुन सक्छ। खेलाडी बन्न परिवारले प्रशिक्षण, खेल सामग्री, यात्रा र आवासमा लगानी गरेको हुन सक्छ। तर, खेललाई व्यावसायिक पेसा बनाउन पर्याप्त अवसर नपाएमा त्यो लगानीको प्रतिफल अनिश्चित रहन्छ।

एनपीएलले युवा खेलाडीलाई राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय खेलाडीहरूसँग एउटै प्रतियोगितामा खेल्ने अवसर दिन सक्छ। यसबाट उनीहरूले नयाँ सीप सिक्न, आफ्नो क्षमता देखाउन र भविष्यका अवसर प्राप्त गर्न सक्छन्। तर, यस्ता सम्भावना वास्तविक उपलब्धिमा बदलिन नियमित घरेलु प्रतियोगिता, गुणस्तरीय प्रशिक्षण र खेलाडीको आर्थिक सुरक्षामा पनि ध्यान दिनुपर्छ।

क्रिकेटको आर्थिक सफलता मापन गर्दा मैदानमा देखिने केही स्टार खेलाडीको आम्दानी मात्रै हेरेर पुग्दैन। क्रिकेटको आधार निर्माण गरिरहेका खेलाडीले कति अवसर पाए भन्ने प्रश्न पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

घरेलु क्रिकेट बलियो नभएसम्म दिगो प्रतिफल सम्भव छ?

फ्रेन्चाइज प्रतियोगिताले क्रिकेटमा आकर्षण र लगानी बढाउन सक्छ। तर, कुनै पनि देशको क्रिकेटको वास्तविक आधार घरेलु प्रतियोगिता र खेलाडी उत्पादन प्रणाली हो। राष्ट्रिय टोलीमा नयाँ खेलाडी आउने बाटो कमजोर भयो भने दीर्घकालमा प्रतिस्पर्धात्मक स्तर कायम राख्न कठिन हुन्छ।

घरेलु क्रिकेटमा नियमित प्रतियोगिता, उमेर समूहका खेल, प्रदेश तथा स्थानीय स्तरको प्रतिस्पर्धा र प्रतिभा पहिचान गर्ने प्रभावकारी प्रणाली आवश्यक हुन्छ। खेलाडीले वर्षमा सीमित खेल खेलेर मात्रै व्यावसायिक स्तर कायम राख्न सक्दैनन्। उनीहरूलाई अभ्यास, प्रतिस्पर्धा, प्रशिक्षकको मार्गदर्शन र आफ्नो प्रदर्शन सुधार्ने निरन्तर अवसर चाहिन्छ।

युवा खेलाडीको प्रशिक्षण, प्रशिक्षकको क्षमता विकास, महिला क्रिकेट, स्थानीय प्रतियोगिता र प्रतिभा पहिचान कार्यक्रमलाई दीर्घकालीन योजनामा समावेश गर्न सकिन्छ।

एनपीएलबाट प्राप्त हुने आर्थिक लाभले घरेलु क्रिकेटको विकासमा कस्तो योगदान पुर्‍याउँछ भन्ने विषय त्यसैले महत्त्वपूर्ण छ। प्रतियोगिताको व्यावसायिक सफलता र घरेलु क्रिकेटको प्रगति एकअर्काका पूरक बन्नुपर्छ।

यदि ठूलो प्रतियोगिताले प्रायोजन आकर्षित गर्‍यो, खेलाडीको बजार मूल्य बढायो र क्रिकेटप्रति निजी क्षेत्रको रुचि विस्तार गर्‍यो भने त्यसलाई घरेलु क्रिकेटको विकाससँग जोड्न सकिन्छ। उदाहरणका लागि, युवा खेलाडीको प्रशिक्षण, प्रशिक्षकको क्षमता विकास, महिला क्रिकेट, स्थानीय प्रतियोगिता र प्रतिभा पहिचान कार्यक्रमलाई दीर्घकालीन योजनामा समावेश गर्न सकिन्छ।

यसका लागि क्यानले प्रतियोगिताको आर्थिक उपलब्धि र क्रिकेट विकासमा भएको खर्चलाई छुट्टाछुट्टै रूपमा देखाउन सक्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ। कति रकम प्रतियोगिता सञ्चालनमा खर्च भयो, कति रकम खेलाडी विकासमा लगानी भयो र त्यसबाट के उपलब्धि हासिल भयो भन्ने विवरणले प्रतिफलको मूल्याङ्कन गर्न सजिलो बनाउँछ।

अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका प्रतियोगिता सञ्चालन गर्न मिल्ने मैदान, अभ्यासस्थल, खेलाडीका लागि आवश्यक सुविधा, दर्शकका लागि सुरक्षित बसाइ र प्रसारणका लागि उपयुक्त संरचना महत्त्वपूर्ण हुन्छन्।

घरेलु क्रिकेट बलियो बनाउने काम तत्काल नाफा दिने व्यवसाय नहुन सक्छ। तर, दीर्घकालमा यसले खेलाडीको संख्या र गुणस्तर बढाउँछ, राष्ट्रिय टोलीको प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता सुधार्न मद्दत गर्छ र क्रिकेटको व्यावसायिक बजारलाई पनि विस्तार गर्न सक्छ।

रंगशाला र पूर्वाधारमा लगानीको हिसाब

क्रिकेटको व्यावसायिक विकासका लागि राम्रो खेलमैदान र पूर्वाधार आवश्यक हुन्छ। अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका प्रतियोगिता सञ्चालन गर्न मिल्ने मैदान, अभ्यासस्थल, खेलाडीका लागि आवश्यक सुविधा, दर्शकका लागि सुरक्षित बसाइ र प्रसारणका लागि उपयुक्त संरचना महत्त्वपूर्ण हुन्छन्।

नेपालमा क्रिकेटको लोकप्रियता बढे पनि पूर्वाधारको विकासलाई दीर्घकालीन प्राथमिकता दिनुपर्ने विषय उठ्दै आएको छ। काठमाडौंको कीर्तिपुरस्थित त्रिभुवन विश्वविद्यालय अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट मैदानमा ठूलो संख्यामा दर्शक उपस्थित हुने गरेका छन्। यसले क्रिकेट हेर्न दर्शकको रुचि रहेको देखाउँछ। तर, लोकप्रियता र दर्शकको भीडलाई पर्याप्त पूर्वाधारको विकल्प मान्न सकिँदैन।

नियमित राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगिता सञ्चालन गर्न सकिने पूर्वाधारले टिकट बिक्री, स्थानीय व्यवसाय, होटल, यातायात र रोजगारीमा योगदान दिन सक्छ।

रंगशालामा लगानी गर्दा निर्माण लागत मात्रै होइन, त्यसको नियमित उपयोग र सञ्चालन खर्च पनि हेर्नुपर्छ। एउटा रंगशाला बनाएर लामो समयसम्म प्रयोग गर्न नसकिएमा सार्वजनिक लगानीबाट अपेक्षित लाभ प्राप्त नहुन सक्छ। त्यसको विपरीत, नियमित राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगिता सञ्चालन गर्न सकिने पूर्वाधारले टिकट बिक्री, स्थानीय व्यवसाय, होटल, यातायात र रोजगारीमा योगदान दिन सक्छ।

पूर्वाधारको आर्थिक प्रतिफल प्रत्यक्ष आम्दानीबाट मात्रै मापन गर्न पनि मिल्दैन। खेलाडीको प्रशिक्षण, स्थानीय युवाको सहभागिता, खेल पर्यटन र अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगिता आयोजना गर्ने क्षमताजस्ता पक्षले दीर्घकालीन लाभ दिन सक्छन्। तर, यी लाभ प्राप्त गर्न पूर्वाधारको योजना, निर्माण, सञ्चालन र मर्मत व्यवस्थित हुनुपर्छ।

यसैले क्रिकेटमा लगानीको चर्चा गर्दा एनपीएलको एक महिनाको कारोबारमा मात्रै सीमित हुनु हुँदैन। प्रतियोगिता सञ्चालन गर्ने मैदान कस्तो छ, त्यसमा भएको सार्वजनिक लगानी कति प्रभावकारी छ र आगामी वर्षमा त्यसलाई कसरी उपयोग गर्ने भन्ने प्रश्न पनि उठ्नुपर्छ।

क्रिकेटले स्थानीय अर्थतन्त्रलाई कति चलायमान बनाउँछ?

ठूलो प्रतियोगिता सञ्चालन हुँदा त्यसको प्रभाव मैदानभित्र मात्रै सीमित रहँदैन। खेलाडी, प्रशिक्षक, प्राविधिक कर्मचारी, सञ्चारकर्मी, प्रायोजक र दर्शकको आवतजावतले स्थानीय बजारमा आर्थिक गतिविधि बढाउन सक्छ।

प्रतियोगिताका कारण कति दर्शक बाहिरबाट आए, उनीहरूले कति खर्च गरे, होटल तथा रेस्टुरेन्टको कारोबारमा कस्तो परिवर्तन आयो र कति अस्थायी रोजगारी सिर्जना भयो भन्ने तथ्यांक आवश्यक हुन्छ।

दर्शकले टिकट किन्न सक्छन्, यातायात प्रयोग गर्न सक्छन्, खाना खान सक्छन् वा आवासमा खर्च गर्न सक्छन्। प्रतियोगितासँग जोडिएका व्यवसायले कर्मचारी राख्न सक्छन् र प्रचारप्रसारका लागि थप सेवा खरिद गर्न सक्छन्। यसरी क्रिकेटले प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष दुवै प्रकारका आर्थिक गतिविधि सिर्जना गर्न सक्छ।

तर, यस्ता प्रभाव कति ठूला छन् भन्ने कुरा अनुमानका आधारमा मात्र भन्न मिल्दैन। प्रतियोगिताका कारण कति दर्शक बाहिरबाट आए, उनीहरूले कति खर्च गरे, होटल तथा रेस्टुरेन्टको कारोबारमा कस्तो परिवर्तन आयो र कति अस्थायी रोजगारी सिर्जना भयो भन्ने तथ्यांक आवश्यक हुन्छ।

त्यस्तै, प्रतियोगितामा भएको खर्चको सबै रकम स्थानीय अर्थतन्त्रमा रहन्छ भन्ने पनि हुँदैन। केही रकम बाहिरका सेवा प्रदायक, उपकरण आपूर्तिकर्ता वा अन्य पक्षमा जान सक्छ। त्यसैले आर्थिक प्रभावको अध्ययन गर्दा कुल खर्च र स्थानीय अर्थतन्त्रमा बाँकी रहने लाभबीचको अन्तर बुझ्नुपर्छ।

भविष्यमा प्रतियोगितालाई अझ व्यवस्थित बनाउने र त्यसको लाभ स्थानीय व्यवसायसम्म पुर्‍याउने योजना बनाउन पनि सकिन्छ।

यदि एनपीएलको वास्तविक आर्थिक प्रभाव मापन गर्ने हो भने प्रतियोगिताअघि र प्रतियोगिताको अवधिमा स्थानीय व्यवसायको कारोबार तुलना गर्न सकिन्छ। होटल व्यवसायी, यातायात सञ्चालक, खाना तथा पेय पदार्थ बिक्री गर्ने व्यवसायी र अन्य सेवा प्रदायकसँग तथ्यमा आधारित कुराकानी गर्न सकिन्छ।

यस्तो अध्ययनले क्रिकेट प्रतियोगिताले स्थानीय बजारमा कति आर्थिक अवसर सिर्जना गर्छ भन्ने बुझ्न मद्दत गर्छ। यसबाट भविष्यमा प्रतियोगितालाई अझ व्यवस्थित बनाउने र त्यसको लाभ स्थानीय व्यवसायसम्म पुर्‍याउने योजना बनाउन पनि सकिन्छ।

आर्थिक पारदर्शिता किन आवश्यक छ?

क्रिकेटमा कारोबार बढ्दै जाँदा त्यससँग सम्बन्धित आर्थिक विवरण पनि स्पष्ट हुनुपर्छ। ठूलो आर्थिक गतिविधि हुने प्रतियोगितामा आम्दानी, खर्च, सम्झौता र निर्णय प्रक्रियाबारे जानकारी उपलब्ध हुनु आयोजक, लगानीकर्ता, खेलाडी र समर्थक सबैका लागि महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

एनपीएलको पहिलो र दोस्रो संस्करणका आयव्यय विवरण सार्वजनिक गर्न भएको ढिलाइ तथा ती विवरणको स्वीकृति र लेखापरीक्षण प्रक्रियालाई लिएर प्रश्न उठेका छन्। क्यानले दुवै संस्करणका आम्दानी र खर्चका विवरण भने सार्वजनिक गरिसकेको छ। पहिलो संस्करणमा करिब २७ करोड ६९ लाख रुपैयाँ आम्दानी र २० करोड १५ लाख रुपैयाँ सञ्चालन खर्च भएको विवरण छ। दोस्रो संस्करणमा कुल आम्दानी करिब ४७ करोड ३६ लाख र सञ्चालन खर्च करिब २१ करोड ९६ लाख रुपैयाँ रहेको सार्वजनिक विवरणमा उल्लेख छ।

आर्थिक कारोबारको आकार बढ्दै जाँदा विवरण समयमै सार्वजनिक गर्ने, खर्च पुष्टि गर्ने र लेखापरीक्षणका निष्कर्ष स्पष्ट पार्ने अभ्यासको महत्त्व बढ्छ।

दोस्रो संस्करणमा सञ्चालन खर्च कटाएर बाँकी रहेको रकमबाट फ्रेन्चाइज टोलीहरूलाई हिस्सा वितरण गरेपछि क्यानको भागमा करिब नौ करोड २१ लाख रुपैयाँ रहेको विवरण छ। तर, क्यानको भागमा बाँकी रहेको रकमलाई पनि अन्य सबै दायित्व कटाइसकेको अन्तिम खुद नाफा मान्न मिल्दैन। त्यस्तै, फ्रेन्चाइज टोलीले प्राप्त गरेको हिस्सा उनीहरूको खुद नाफा होइन, किनभने टोली सञ्चालनका आफ्नै खर्च हुन्छन्।

यसैबीच क्यानका अध्यक्ष चतुरबहादुर चन्दले एनपीएल छुट्टै कानुनी संस्था नभएकाले यसका आर्थिक कारोबार क्यानकै लेखापरीक्षण प्रक्रियामा समेटिने बताएका छन्। प्रतियोगिताको निर्णय प्रक्रिया र आर्थिक विवरणको समयमै सार्वजनिकरणबारे उठेका प्रश्नको जवाफमा क्यान नेतृत्वले आफ्नो धारणा राखेको छ।

यी प्रश्नलाई कुनै अनियमितता प्रमाणित भएको निष्कर्षका रूपमा लिन मिल्दैन। तर, आर्थिक कारोबारको आकार बढ्दै जाँदा विवरण समयमै सार्वजनिक गर्ने, खर्च पुष्टि गर्ने र लेखापरीक्षणका निष्कर्ष स्पष्ट पार्ने अभ्यासको महत्त्व बढ्छ। कुल आम्दानी र खर्चका सारांश उपलब्ध हुनु सकारात्मक पक्ष हो, तर त्यसले सबै सम्झौता, भुक्तानी, खर्चका शीर्षक र लेखापरीक्षणसम्बन्धी प्रश्नको स्वतः उत्तर दिँदैन।

पारदर्शिता केवल कानुनी प्रक्रिया पूरा गर्ने विषय होइन। यो नेपाली क्रिकेटको व्यावसायिक विश्वसनीयता निर्माण गर्ने आधार पनि हो।

क्यानले प्रतियोगिताको अनुमानित आम्दानी र खर्चका शीर्षक स्पष्ट पार्न सक्छ। प्रतियोगिता सकिएपछि वास्तविक आम्दानी र खर्चको विवरण सार्वजनिक गर्न सक्छ। फ्रेन्चाइज टोलीले पनि आफ्नो लगानी र आर्थिक गतिविधिबारे उपयुक्त विवरण उपलब्ध गराउन सक्छन्। यसले समर्थक र प्रायोजकलाई प्रतियोगिताको आर्थिक अवस्था बुझ्न सहयोग गर्छ।

पारदर्शिताले लगानीकर्ताको विश्वास बढाउन पनि भूमिका खेल्छ। कम्पनीले कुनै प्रतियोगितामा लगानी गर्दा आफ्नो पैसा कसरी उपयोग भइरहेको छ र त्यसबाट कस्तो व्यावसायिक मूल्य सिर्जना भइरहेको छ भन्ने बुझ्न चाहन्छ। आर्थिक विवरण अस्पष्ट भएमा भविष्यमा लगानी विस्तार गर्ने निर्णय प्रभावित हुन सक्छ। त्यसैले पारदर्शिता केवल कानुनी प्रक्रिया पूरा गर्ने विषय होइन। यो नेपाली क्रिकेटको व्यावसायिक विश्वसनीयता निर्माण गर्ने आधार पनि हो।

प्रतिफल मापन गर्ने स्पष्ट आधार चाहिन्छ

क्रिकेटमा लगानीको प्रतिफल मापन गर्न एउटै सूचक पर्याप्त हुँदैन। नाफा–घाटा, खेलाडी विकास, रोजगारी, पूर्वाधारको उपयोग, दर्शकको सहभागिता र घरेलु प्रतियोगिताको निरन्तरता सबैलाई हेर्नुपर्छ। पहिलो आधार आर्थिक प्रतिफल हो। आयोजकले कति आम्दानी गर्‍यो, कति खर्च गर्‍यो र अन्तिम हिसाबमा कति रकम बाँकी रह्यो भन्ने स्पष्ट हुनुपर्छ। फ्रेन्चाइज टोलीका लागि पनि लगानी, आम्दानी र सञ्चालन खर्चको तुलना आवश्यक हुन्छ।

प्रतियोगिताका कारण कति रोजगारी सिर्जना भए, स्थानीय व्यवसायमा कस्तो प्रभाव पर्‍यो र खेलकुदमा युवाको सहभागिता बढ्यो कि बढेन भन्ने प्रश्न महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

दोस्रो आधार खेलकुदको प्रतिफल हो। प्रतियोगिताले नयाँ खेलाडी उत्पादन गर्न कति मद्दत गर्‍यो, खेलाडीको प्रदर्शनमा कस्तो सुधार आयो र घरेलु क्रिकेटका लागि कस्ता अवसर सिर्जना भए भन्ने मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ। तेस्रो आधार सामाजिक तथा आर्थिक प्रभाव हो। प्रतियोगिताका कारण कति रोजगारी सिर्जना भए, स्थानीय व्यवसायमा कस्तो प्रभाव पर्‍यो र खेलकुदमा युवाको सहभागिता बढ्यो कि बढेन भन्ने प्रश्न महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

चौथो आधार संस्थागत सुधार हो। प्रतियोगिता सञ्चालनको व्यवस्थापन कति व्यवस्थित भयो, आर्थिक विवरण कति स्पष्ट भए र अघिल्लो सिजनका कमजोरी सुधार गर्न कस्ता कदम चालिए भन्ने विषय पनि प्रतिफलको मूल्याङ्कनमा पर्छन्। यी सूचकलाई नियमित रूपमा मापन गर्न सकियो भने नेपाली क्रिकेटको विकास कति भइरहेको छ भन्ने बुझ्न सजिलो हुन्छ। त्यस्तो मूल्याङ्कनले भविष्यमा बजेट कहाँ खर्च गर्ने, कुन क्षेत्रमा थप लगानी गर्ने र कुन पक्षमा सुधार आवश्यक छ भन्ने निर्णय गर्न पनि मद्दत गर्छ।

लोकप्रियतालाई दिगो उद्योगमा बदल्ने चुनौती

नेपाली क्रिकेटको लोकप्रियता यसको सबैभन्दा ठूलो सम्भावनामध्ये एक हो। तर, लोकप्रियता आफैँमा स्थायी आर्थिक सफलता होइन। त्यसलाई नियमित प्रतियोगिता, व्यावसायिक व्यवस्थापन, गुणस्तरीय पूर्वाधार, पारदर्शी आर्थिक प्रणाली र खेलाडी विकाससँग जोड्नुपर्छ।

एनपीएलले निजी क्षेत्रलाई क्रिकेटमा लगानी गर्ने अवसर दिएको छ। प्रसारण अधिकारको मूल्य बढ्नु, प्रायोजनको सम्भावना विस्तार हुनु र फ्रेन्चाइज टोलीको सहभागिताले नेपाली क्रिकेटको व्यावसायिक बजार विकास हुन सक्ने संकेत गर्छ। तर, यी अवसरलाई दिगो बनाउन आयोजकले समर्थक, खेलाडी, प्रायोजक र लगानीकर्ताको विश्वास कायम राख्नुपर्छ।

आधारभूत तहदेखि राष्ट्रिय टोलीसम्म खेलाडी विकास गर्ने प्रणाली बलियो भयो भने व्यावसायिक प्रतियोगिताले समग्र खेलकुदलाई सहयोग गर्न सक्छ।

त्यसका लागि एउटा सिजन सफल भयो भन्दैमा दीर्घकालीन सफलता सुनिश्चित भएको मान्न मिल्दैन। हरेक सिजनमा आर्थिक विवरण सार्वजनिक गर्ने, खर्च र आम्दानीको मूल्याङ्कन गर्ने, खेलाडीको सुविधा सुधार्ने र घरेलु क्रिकेटमा लगानी गर्ने अभ्यास आवश्यक हुन्छ।

त्यस्तै, महिला क्रिकेट, उमेर समूहका प्रतियोगिता र स्थानीय स्तरका खेलाडीलाई पनि विकासको मूल प्रवाहमा जोड्नुपर्छ। क्रिकेटको व्यावसायिक विस्तार केही चर्चित खेलाडी वा एउटा प्रतियोगितामा मात्र सीमित भयो भने त्यसको लाभ सीमित हुन सक्छ। तर, आधारभूत तहदेखि राष्ट्रिय टोलीसम्म खेलाडी विकास गर्ने प्रणाली बलियो भयो भने व्यावसायिक प्रतियोगिताले समग्र खेलकुदलाई सहयोग गर्न सक्छ।

क्रिकेटलाई दिगो उद्योग बनाउन निजी क्षेत्रको लगानीसँगै संस्थागत जवाफदेहिता पनि आवश्यक हुन्छ। लगानीकर्ताले व्यावसायिक अवसर पाउनुपर्छ, खेलाडीले उचित पारिश्रमिक र सुरक्षित वातावरण पाउनुपर्छ, दर्शकले गुणस्तरीय प्रतियोगिता हेर्न पाउनुपर्छ र नेपाली क्रिकेटले दीर्घकालीन विकासको लाभ प्राप्त गर्नुपर्छ।

नेपाली क्रिकेटको आर्थिक सफलता डेढ अर्बको अनुमानित कारोबारमा मात्रै होइन, त्यो रकमले सिर्जना गर्ने दीर्घकालीन उपलब्धिमा खोजिनुपर्छ।

एनपीएलमा करोडौँ रुपैयाँको कारोबार हुनु नेपाली क्रिकेटका लागि उत्साहजनक उपलब्धि हो। तर, कारोबारको आकार बढ्दैमा त्यसको लाभ सबैसम्म पुगेको मान्न सकिँदैन। लगानीको वास्तविक प्रतिफल कति भयो, त्यसबाट खेलाडी र घरेलु क्रिकेटले के पाए र आगामी वर्षका लागि कस्तो आधार तयार भयो भन्ने प्रश्नको जवाफ पनि आवश्यक छ।

नेपाली क्रिकेटको आर्थिक सफलता डेढ अर्बको अनुमानित कारोबारमा मात्रै होइन, त्यो रकमले सिर्जना गर्ने दीर्घकालीन उपलब्धिमा खोजिनुपर्छ। त्यसैले अहिले आवश्यक कुरा ठूलो कारोबारको चर्चा मात्रै होइन, त्यसको स्पष्ट हिसाबकिताब र प्रतिफलको मूल्याङ्कन पनि हो।