धन्वन्तरि जयन्ती : धनभन्दा ठूलो आरोग्य

कार्तिक कृष्ण त्रयोदशीका अवसरमा सुनचाँदी, नयाँ भाँडाकुँडा र अन्य सामग्री खरिद गर्ने प्रचलन बढ्दै गएको छ। बजारमा यसलाई ‘धनतेरस’का रूपमा विशेष महत्त्व दिइन्छ। तर यस पर्वको वास्तविक सन्देश धनसञ्चय हो कि आरोग्यरक्षा? यही पर्वक्रममा आयुर्वेदका अधिष्ठाता भगवान् धन्वन्तरिको जयन्ती मनाइन्छ भने मृत्युका अधिष्ठाता सूर्यपुत्र यमका निमित्त दीपदान गर्ने परम्परा पनि छ। जीवनरक्षाका प्रतीक धन्वन्तरि र मृत्युका अधिष्ठाता यमको स्मरण एउटै पर्वक्रममा हुनु आफैँमा विचारणीय छ।

यस वर्ष वि.सं. २०८३ कार्तिक २० गते शुक्रबार साँझ यमदीपदान गरिन्छ भने कार्तिक २१ गते शनिबार धन्वन्तरि जयन्ती तथा काकबलि अर्थात् काग तिहार मनाइन्छ। यी अलग-अलग अनुष्ठान भए पनि यमपञ्चकको आरम्भसँग सम्बन्धित छन्।

यस पर्वको पौराणिक, आयुर्वेदीय, ज्योतिषीय तथा पञ्चाङ्गीय परम्पराको अध्ययन गर्दा धनभन्दा स्वास्थ्यलाई प्राथमिकता दिने गम्भीर सन्देश प्राप्त हुन्छ।

विज्ञापन

समुद्रमन्थन र धन्वन्तरिको प्रादुर्भाव

श्रीमद्भागवत महापुराणको अष्टम स्कन्धको आठौँ अध्यायमा समुद्रमन्थनबाट अमृतपूर्ण कलशसहित धन्वन्तरि प्रकट भएको वर्णन छ। भागवत ८।८।३४ मा भनिएको छ:

स वै भगवतः साक्षाद्विष्णोरंशांशसम्भवः।

धन्वन्तरिरिति ख्यात आयुर्वेददृगिज्यभाक्॥

अर्थात् समुद्रमन्थनबाट प्रकट भएका ती दिव्य पुरुष भगवान् विष्णुका अंशस्वरूप धन्वन्तरि थिए। उनी आयुर्वेदका ज्ञाता तथा यज्ञभाग प्राप्त गर्ने देवताका रूपमा प्रसिद्ध थिए।

यसै प्रसङ्गमा उनको दिव्य स्वरूप र हातमा रहेको अमृतपूर्ण कलशको वर्णन गरिएको छ। अमृतलाई जीवनरक्षाको प्रतीक मान्न सकिन्छ भने धन्वन्तरि उपचार, रोगनिवारण र स्वास्थ्यसंरक्षणका आदर्श हुन्। मानवजीवनमा धनको उपयोगिता भए पनि स्वास्थ्यको अभावमा त्यसको उपभोग र सदुपयोग कठिन हुन्छ।

आयुर्वेदका अधिष्ठाता धन्वन्तरि

आयुर्वेदमा धन्वन्तरिको विशेष प्रतिष्ठा छ। सुश्रुतसंहिताको सूत्रस्थानको पहिलो अध्यायमा काशीराज दिवोदास धन्वन्तरिसमक्ष शिष्यहरू आयुर्वेद अध्ययन गर्न उपस्थित भएको प्रसङ्ग आउँछ। यसबाट धन्वन्तरि परम्पराको चिकित्सा शिक्षासँग, विशेषतः शल्यचिकित्सासँग, सम्बन्ध रहेको स्पष्ट हुन्छ।

आयुर्वेदको प्रयोजनबारे चरकसंहिताको सूत्रस्थान ३०।२६ मा भनिएको छ:

प्रयोजनं चास्य स्वस्थस्य स्वास्थ्यरक्षणमातुरस्य विकारप्रशमनं च।

अर्थात् स्वस्थ व्यक्तिको स्वास्थ्य रक्षा गर्नु र रोगीको विकार शमन गर्नु आयुर्वेदको उद्देश्य हो।

यस सिद्धान्तमा उपचारसँगै स्वास्थ्यसंरक्षणलाई महत्त्व दिइएको छ। रोग लागेपछि औषधोपचार आवश्यक हुन्छ, तर रोग लाग्न नदिन उचित आहार, विहार, स्वच्छता र संयम अपनाउनु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

आज अस्वस्थ खानपान, निष्क्रिय जीवनशैली, प्रदूषण, अनियमित निद्रा र मानसिक तनावजस्ता समस्याप्रति सचेत हुनु धन्वन्तरिप्रतिको व्यावहारिक सम्मान हो।

धन्वन्तरि स्तुति र पुराना नेपाली पञ्चाङ्ग

धन्वन्तरि आराधना पौराणिक ग्रन्थमा मात्र सीमित छैन। पुराना नेपाली पञ्चाङ्ग तथा धार्मिक प्रकाशनहरूमा आरोग्यप्रार्थना, देवस्तुति र धार्मिक आचरणसम्बन्धी सामग्री समावेश गर्ने परम्परा पनि पाइन्छ।

यस अध्ययनका क्रममा वि.सं. १९९४, १९९६, २००० र २०२५ सालका नेपाली पञ्चाङ्गका उपलब्ध पृष्ठहरूको अवलोकन गरिएको छ। विशेषतः वि.सं. १९९६ सालको पञ्चाङ्गको अन्तिम पृष्ठमा धन्वन्तरिसम्बन्धी संस्कृत सामग्री उल्लेख भएको देखिन्छ।

पुराना पञ्चाङ्ग तिथि, नक्षत्र र पर्वनिर्णयका साधन मात्र थिएनन्। तिनमा देवस्तुति, धार्मिक सन्देश, सूचना तथा अन्य सामग्री पनि समावेश गरिन्थ्यो। कतिपय सामग्री प्रकाशकीय वा विज्ञापनको प्रयोजनसँग सम्बन्धित हुन सक्ने भएकाले पञ्चाङ्गमा छापिएको प्रत्येक संस्कृत पद्यलाई स्वतः प्राचीन ग्रन्थको प्रमाण मान्न मिल्दैन। यस्ता सामग्रीको मूलपाठ, पाठान्तर र ग्रन्थस्रोतको थप अध्ययन आवश्यक छ।

धनतेरसमा किनमेलको प्रश्न

कार्तिक कृष्ण त्रयोदशीसँग जोडिएको अर्को विषय सुनचाँदी र नयाँ सामग्री खरिद गर्ने चलन हो। अहिले कतिपय स्थानमा यसलाई अनिवार्य धार्मिक कर्तव्यजस्तै प्रस्तुत गरिन्छ। बजारको प्रचारप्रसारले पर्वको आरोग्यकेन्द्रित सन्देशलाई ओझेल पार्ने सम्भावना पनि छ।

यसै सन्दर्भमा वनकाली वेदविद्याश्रमका आदरणीय गुरु विष्णुप्रसाद पोखरेलज्यूले हिमालप्रेसमा प्रकाशित आफ्नो लेखमा धन्वन्तरि जयन्तीको शास्त्रीय महत्त्वमाथि विचार प्रस्तुत गर्नुभएको छ। धनतेरससँग सम्बन्धित सामाजिक व्यवहार र आरोग्यकेन्द्रित धार्मिक सन्देशलाई छुट्याएर अध्ययन गर्नुपर्ने विषय यहाँ विशेष सान्दर्भिक छ।

कुनै परम्परा समाजमा लोकप्रिय हुँदैमा त्यसलाई सबैका लागि अनिवार्य शास्त्रीय विधान मान्न मिल्दैन। त्यसको प्राचीन ग्रन्थीय आधार, ऐतिहासिक विकास र व्यावहारिक उपयोगिता छुट्टाछुट्टै अध्ययन गर्नुपर्छ।

धनको आवश्यकता अस्वीकार गर्न सकिँदैन। तर धनार्जन र धनव्यय दुवैमा विवेक आवश्यक हुन्छ। आर्थिक सामर्थ्यभन्दा बाहिर गएर सामग्री खरिद गर्नुभन्दा स्वास्थ्य, स्वच्छता, औषधोपचार र परिवारको वास्तविक आवश्यकतामा ध्यान दिनु बढी उपयोगी हुन्छ।

सूर्यको दक्षिणायन र यमदीपदान

यस पर्वसँग सम्बन्धित एउटा ज्योतिषीय पक्ष पनि विचारणीय छ। परम्परागत निरयण ज्योतिषमा कर्कट सङ्क्रान्तिदेखि दक्षिणायन मानिन्छ। आधुनिक खगोलविज्ञानमा भने सूर्यको दक्षिणतर्फको आभासी गति जून अयनान्तपछि प्रारम्भ हुन्छ। यी दुई गणनापद्धतिका आधार फरक छन्।

ज्योतिषशास्त्रमा सूर्य मेष राशिको १० अंशमा परम उच्च र तुला राशिको १० अंशमा परम नीच मानिन्छ। कार्तिक कृष्ण त्रयोदशी सामान्यतया सूर्य निरयण तुला राशिमा रहने अवधिसँग सम्बन्धित हुन्छ।

यही पर्वक्रममा सूर्यपुत्र यमका निमित्त दीपदान गरिन्छ। जीवनदायी सूर्य, उनको ज्योतिषीय नीचत्व र अन्धकार निवारक दीपबीच सांकेतिक सम्बन्धको विवेचना गर्न सकिन्छ। तर सूर्यको नीचत्व नै यमदीपदानको शास्त्रीय कारण हो भन्ने प्रत्यक्ष प्रमाण स्थापित छैन। त्यसैले यसलाई अध्ययनयोग्य सांकेतिक प्रसङ्गका रूपमा मात्र लिनुपर्छ।

कार्तिक कृष्ण त्रयोदशीका अवसरमा सन्ध्याकालमा यमका निमित्त दीपदान गर्ने परम्परा छ। धर्मनिबन्धीय परम्परामा यसको महत्त्व उल्लेख पाइन्छ। यससँग सम्बन्धित प्रचलित मन्त्र छ:

मृत्युना पाशदण्डाभ्यां कालेन श्यामया सह।

त्रयोदश्यां दीपदानात् सूर्यजः प्रीयतां मम॥

यस मन्त्रमा सूर्यपुत्र यम दीपदानबाट प्रसन्न होऊन् भन्ने प्रार्थना गरिएको छ। यस विधानमा अकालमृत्युको भयबाट मुक्तिको धार्मिक कामना निहित छ।

धन्वन्तरि आराधनाले जीवनको संरक्षण र उपचारको स्मरण गराउँछ भने यमदीपदानले जीवनको अनित्यतालाई सम्झाउँछ। धन्वन्तरि भगवान् विष्णुका अंशस्वरूप तथा आयुर्वेदका अधिष्ठाता हुन् भने यम सूर्यपुत्र तथा मृत्युका अधिष्ठाता हुन्। दुवैको पौराणिक परिचय अलग भए पनि एउटै पर्वक्रममा उनीहरूको स्मरणले जीवनरक्षा र मृत्युबोधलाई सँगै प्रस्तुत गर्छ।

धार्मिक परम्परामा दीपदानलाई अकालमृत्यु निवारणको कामनासँग जोडिए पनि त्यसलाई अकालमृत्यु रोक्ने वैज्ञानिक रूपमा प्रमाणित उपाय मान्नु हुँदैन। स्वास्थ्यरक्षा, दुर्घटनाबाट बच्ने सावधानी र समयमै उपचारको महत्त्व आफ्नै स्थानमा छ।

धन्वन्तरि जयन्ती र काकबलि

यस वर्ष कार्तिक २१ गते शनिबार धन्वन्तरि जयन्तीसँगै काकबलि अर्थात् काग तिहार पनि मनाइन्छ। कागलाई यमसँग सम्बन्धित सन्देशवाहकका रूपमा मान्ने लोकपरम्परा छ। काकबलिमा कागलाई अन्न अर्पण गर्ने चलन पाइन्छ।

तर धन्वन्तरि पूजन र काकबलि एउटै अनुष्ठान होइनन्। पहिलो आयुर्वेद तथा आरोग्यसम्बन्धी आराधना हो भने दोस्रो यमपञ्चकअन्तर्गतको सांस्कृतिक परम्परा हो।

आरोग्य नै वास्तविक धन

प्राचीन भारतवर्षीय चिन्तनमा धर्म, अर्थ, काम र मोक्षको साधनाका लागि स्वस्थ जीवनको महत्त्व स्वीकार गरिएको छ। शरीर र मन अस्वस्थ हुँदा जीवनका अन्य उपलब्धिहरूको सदुपयोग कठिन हुन्छ।

धन्वन्तरि जयन्ती पूजा, स्तुति र सामग्री खरिदमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। घरआँगनको सरसफाइ, शुद्ध पिउने पानी, पर्याप्त प्रकाश र हावा, सन्तुलित भोजन, नियमित व्यायाम तथा समयमै स्वास्थ्यपरीक्षणजस्ता व्यवहारले यसको सन्देशलाई सार्थक बनाउँछन्।

स्वास्थ्यसेवा, औषधोपचार तथा आयुर्वेदको अध्ययनमा योगदान पुर्‍याउने चिकित्सक, वैद्य, अनुसन्धानकर्ता र स्वास्थ्यकर्मीहरूको सम्मान गर्नु पनि यस अवसरमा सान्दर्भिक हुन्छ।

पुराना नेपाली पञ्चाङ्गमा सुरक्षित धार्मिक सामग्रीले हाम्रो समाजमा ज्ञान, आस्था र दैनिक जीवनव्यवहारबीच रहेको सम्बन्धको स्मरण गराउँछ। तिनको संरक्षणसँगै मूल ग्रन्थस्रोतको खोज, शुद्ध पाठको स्थापना र व्यावहारिक उपयोगिताको अध्ययन आवश्यक छ।

अन्ततः कार्तिक कृष्ण त्रयोदशी र धन्वन्तरि जयन्तीको वास्तविक समृद्धि कति सुनचाँदी किनियो भन्ने कुराले मात्र निर्धारण गर्दैन। स्वस्थ शरीर, सन्तुलित मन, स्वच्छ वातावरण, विवेकपूर्ण जीवनशैली र परिवारको कल्याण नै समृद्धिका आधार हुन्।

धन जीवन निर्वाहको साधन हो, तर आरोग्य त्यस जीवनलाई सार्थक बनाउने आधार हो। धन्वन्तरि जयन्तीले स्मरण गराउने मूल सन्देश पनि यही हो-धनभन्दा ठूलो आरोग्य।