तिहारको झल्को दिने यी कालजयी गीत

उज्यालो, उमङ्ग, प्रेम र पारिवारिक आत्मीयताको पर्व तिहार नजिकिएसँगै नेपाली घरआँगनमा देउसी–भैलोका भाका गुञ्जिन थालेका छन् । सयपत्री र मखमली फूल, झिलिमिली बत्ती, सेलरोटीको सुगन्ध, लक्ष्मीपूजा, देउसी–भैलो र दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीबीचको प्रेमले तिहारलाई विशेष बनाउँछन् । यी सबै सांस्कृतिक पक्षलाई जीवन्त बनाउने माध्यममध्ये नेपाली गीतसङ्गीत पनि एक हो ।

तिहारको आगमनसँगै रेडियो, टेलिभिजन, युट्युबदेखि सामाजिक सञ्जालका टिकटक, फेसबुक रिल्स र अन्य माध्यममा केही पुराना गीत फेरि गुञ्जिन थाल्छन् । कतिपय गीत यस्ता छन्, जसको धुन सुन्नासाथ तिहार आएको अनुभूति हुन्छ । विशेषगरी नेपाली चलचित्रमा समेटिएका देउसी–भैलो र भाइटीकासम्बन्धी गीतले पुस्तौँदेखि यो पर्वको सांस्कृतिक रौनक जोगाइरहेका छन् ।

विभिन्न सञ्चारमाध्यममा प्रकाशित सामग्री र सांगीतिक क्षेत्रका सिर्जनालाई हेर्दा तिहारको सम्झना दिलाउने गीतमा चलचित्रका गीतसँगै मौलिक देउसी–भैलो र आधुनिक सांगीतिक सिर्जनाको पनि उल्लेख्य योगदान देखिन्छ ।

विज्ञापन

तिहारको पर्याय बनेको ‘तिहारै आयो लौ झिलिमिली’

तिहारको चर्चा गर्दा सबैभन्दा पहिले सम्झिइने गीत हो– ‘तिहारै आयो लौ झिलिमिली, ए सुन हजुर भैलिनी आइन आँगन’ । नेपाली चलचित्र ‘स्वर्ग’मा समावेश यो गीत लामो समयदेखि तिहारको पहिचानजस्तै बनेको छ ।

यादव खरेलको शब्द, शम्भुजित बाँस्कोटाको सङ्गीत तथा लोचन भट्टराई र नूतन प्रधानको स्वर रहेको यो गीतले तिहारको सांस्कृतिक माहोललाई अत्यन्त सुन्दर ढङ्गले प्रस्तुत गरेको छ । चलचित्रका निर्देशक शम्भु प्रधान हुन् भने गीतको दृश्यमा गौरी मल्ललगायतका कलाकारले अभिनय गरेका छन् ।

२०५० को दशकमा सार्वजनिक भएको यो गीत आज पनि उत्तिकै लोकप्रिय छ । तिहार नजिकिएसँगै यसको धुन रेडियो, टेलिभिजन र सामाजिक सञ्जालमा सुनिन थाल्छ । देउसी–भैलो खेल्ने समूहले समेत यसै गीतमा नाचगान गर्ने गरेका छन् ।

तीन पुस्तासम्मका नेपालीले गाउने र सुन्ने गरेको यो गीत चलचित्रको सीमाभन्दा बाहिर निस्केर नेपाली पर्व संस्कृतिको साझा सिर्जना बनेको छ ।

लक्ष्मीपूजाको झल्को दिने ‘दियो बाली साँझको’

तिहारमा विशेषगरी लक्ष्मीपूजाको दिन सम्झिइने गीत हो– ‘दियो बाली साँझको, फूल सजाई पूजाको, माता लक्ष्मी बसीदेऊ आज, घर संसार सानो हाम्रो’ ।

चलचित्र ‘चिनो’मा समावेश यो गीतले लक्ष्मीपूजाको धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्त्वलाई प्रस्तुत गरेको छ । रञ्जित गजमेरको सङ्गीत रहेको गीतमा दिवङ्गत कलाकारद्वय शुभद्रा अधिकारी र केशव भट्टराईसहित सुनील थापा देखिएका छन् । तुलसी घिमिरेको निर्देशनमा बनेको चलचित्रको यो गीत तिहारका बेला अझै उत्तिकै सान्दर्भिक छ ।

लक्ष्मीपूजाका लागि घर सफा गर्ने, दीप प्रज्वलन गर्ने, फूलमालाले सजाउने र लक्ष्मीको स्वागत गर्ने परम्परालाई गीतले स्मरण गराउँछ । त्यसैले यो गीत तिहारको धार्मिक र पारिवारिक पक्षसँग जोडिएको छ ।

‘अधरमा आज उनकै छ गीत’मा भैलिनीको रौनक

‘अधरमा आज उनकै छ गीत, भैलिनी आइन आँगन’ बोलको गीत पनि तिहारको सम्झना गराउने चर्चित सिर्जनामध्ये पर्छ ।

२०४६ सालमा प्रदर्शन भएको चलचित्र ‘अन्याय’मा समावेश यस गीतमा रञ्जित गजमेरको सङ्गीत र मनिला सोताङको स्वर रहेको छ । तुलसी घिमिरे निर्देशित चलचित्रमा विश्व बस्नेत र मीरा माधुरीलगायतका कलाकारले अभिनय गरेका छन् ।

गीतले भैलिनीको आगमन, घरआँगनको चहलपहल र तिहारमा चेलीहरूले गाउने भैलोको परम्परालाई जीवन्त बनाएको छ । चलचित्रमा गीतसँगै टीका लगाउने र तिहार मनाउने परिवेशसमेत समेटिएको थियो ।

दाजुबहिनीको प्रेम झल्काउने ‘निधारमा लर्काएर सप्तरङ्गी टीका’

तिहारको सबैभन्दा आत्मीय पक्षमध्ये एक हो भाइटीका । दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको प्रेम, सद्भाव र एकअर्काको सुखद भविष्यको कामना गर्ने यो परम्परालाई चलचित्र ‘विजय पराजय’को गीतले मार्मिक रूपमा प्रस्तुत गरेको छ ।

‘निधारमा लर्काएर सप्तरङ्गी टीका, हिँडिरहू सधैँ तिमी शिखरको बाटो, ओखरमा फोरी दिएँ बाधाहरू मैले’ बोलको यो गीत भाइटीकाको भावनासँग प्रत्यक्ष जोडिएको छ ।

२०४७ सालमा प्रदर्शन भएको चलचित्रमा राजेन्द्र शलभको निर्देशन, दिनेश अधिकारीको शब्द र शम्भुजित बाँस्कोटाको सङ्गीत रहेको छ । गीतमा रूपा रानाले भुवन केसी र कृष्ण मल्ललाई भाइटीका लगाएको दृश्य प्रस्तुत गरिएको छ । बहिनीले दाजुहरूको सफल जीवनको कामना गर्दै दिएको आशीर्वादले गीतलाई अझ भावुक बनाएको छ ।

‘यसपालिको तिहारै रमाइलो’को छुट्टै रौनक

पछिल्लो समय तिहारमा धेरै बज्ने गीतमध्ये चलचित्र ‘कोहिनूर’को ‘यसपालिको तिहारै रमाइलो’ पनि एक हो ।

श्रीकृष्ण श्रेष्ठ र श्वेता खड्का अभिनित चलचित्रमा समावेश यस गीतमा सुन्दर श्रेष्ठको शब्द, शम्भुजित बाँस्कोटाको सङ्गीत तथा अञ्जु पन्त र प्रमोद खरेलको स्वर रहेको छ ।

देउसी–भैलो, नाचगान र पारिवारिक जमघटको उल्लास समेटिएको यो गीत विशेषगरी युवा पुस्तामाझ लोकप्रिय छ । तिहारको सामूहिक रमाइलो र उत्सवमय वातावरणलाई गीतले आकर्षक रूपमा प्रस्तुत गरेको छ ।

भैलो खेल्न निम्त्याउने ‘भैलो खेलौँ है भैलिनी हो’

चलचित्र ‘बन्दी’मा समावेश ‘भैलो खेलौँ है भैलिनी हो’ पनि तिहारको रौनक थप्ने गीत हो । सञ्चिता लुइँटेल अभिनित यस चलचित्रको गीत दयाराम पाण्डेले लेखेका हुन् । अञ्जु पन्तको स्वर र महेश खड्काको सङ्गीत रहेको गीतले भैलो खेल्ने परम्परालाई सम्झाउँछ ।

तिहारमा चेलीहरू समूह बनाएर घरघर पुग्ने, गीत गाउने र आशिष दिने परम्परासँग जोडिएकाले यो गीतको आफ्नै सांस्कृतिक महत्त्व छ ।

भाइटीकाको आत्मीयता बोकेको ‘हाँसेर बोल बैनी’

चलचित्र ‘माइती’मा समावेश ‘हाँसेर बोल बैनी’ पनि तिहार र दाजुभाइ–दिदीबहिनीको सम्बन्धसँग जोडिने गीत हो । यसले भाइटीकाको अवसरमा दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीच हुने आत्मीयता, माया र स्नेहको सम्झना गराउँछ ।

तिहारसम्बन्धी गीतको चर्चा गर्दा चलचित्रका यस्ता सिर्जनालाई पनि नेपाली सांगीतिक क्षेत्रका महत्त्वपूर्ण योगदानका रूपमा लिने गरिएको छ ।

चलचित्रबाहिरका देउसी–भैलो गीत पनि उत्तिकै लोकप्रिय

चलचित्रका गीतसँगै स्वतन्त्र रूपमा सिर्जना गरिएका देउसी–भैलो गीतले पनि तिहारलाई सङ्गीतमय बनाएका छन् । यस्ता गीतमा परम्परागत भाका, गाउँघरको संस्कृति, सामाजिक सम्बन्ध र पर्वको उल्लास समेटिएको पाइन्छ ।

‘सिमल बारुलै’ तिहारमा देउसी खेल्ने समूहले निकै रुचाउने गीतमध्ये एक हो । नवीन खड्का, पुस्तका खड्कालगायतको स्वर रहेको यो गीतमा देउसीको सुरुदेखि अन्त्यसम्मका विभिन्न भाका र परम्परागत आशिषलाई समेटिएको छ । लामो समयसम्म देउसी खेल्ने समूहलाई एउटै गीतले मनोरञ्जन दिन सक्ने यसको विशेषता हो ।

त्यस्तै ‘देउसिरे भन साथी हो’ पनि तिहारमा गुञ्जिने लोकप्रिय गीत हो । सामूहिक देउसीको परम्परागत लय र शैलीलाई समेट्ने यस्ता गीतले मौलिक देउसी संस्कृतिलाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउन सहयोग गरेका छन् ।

‘भाइटीकामा भेट्न आउँला’ पनि तिहार सम्झाउने गीतमध्ये पर्छ । राजु लामाको स्वर रहेको यस गीतले परदेशमा रहेका दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीको सम्बन्ध र चाडपर्वमा घर फर्किने चाहनालाई स्मरण गराउँछ ।

यसैगरी टङ्क बुढाथोकीको ‘भन भन भाइ हो’, धर्मेन्द्र सेवानको ‘देउसिरे’ र एक्स ब्यान्डको ‘देउसी भैलो’ पनि तिहारमा सुनिने गीत हुन् । यी सिर्जनाले परम्परागत देउसीलाई आधुनिक सङ्गीतको प्रस्तुतिसँग जोड्ने काम गरेका छन् ।

नयाँ पुस्ताका सिर्जनाले पनि थप्दैछन् तिहारको उमङ्ग

समयसँगै तिहारका गीतको शैली र प्रस्तुति पनि परिवर्तन हुँदै गएको छ । पहिले मादल, बाँसुरी, झ्याली र परम्परागत भाकामा देउसी–भैलो खेल्ने चलन बढी थियो । अहिले डिजे, आधुनिक बाजागाजा र नृत्यसहितका गीतले स्थान लिन थालेका छन् ।

यस वर्ष पनि तिहारलाई लक्षित गरेर नयाँ देउसी–भैलो गीत सार्वजनिक भएका छन् । मौलिक देउसी गीतको लोकप्रियता र आधुनिक प्रस्तुतिको विस्तारलाई चर्चा गरेका छन् । यस वर्ष सार्वजनिक सिर्जनामा परदेशिएका नेपालीको पीडा, हराउँदै गएको मौलिक देउसी संस्कृति र समसामयिक विषयसमेत समेटिएका छन् । ‘परदेशीको देउसी भैलो’देखि ‘बालेन सहर’सम्मका शीर्षकमा नयाँ गीत सार्वजनिक भएको विषयसमेत हालैका समाचारमा आएको छ ।

तिहारका गीत केवल मनोरञ्जनका साधन मात्र होइनन् । तिनले नेपाली समाजको पारिवारिक सम्बन्ध, धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक पहिचान र सामूहिक उत्सवलाई समेत प्रतिनिधित्व गर्छन् । ‘तिहारै आयो लौ झिलिमिली’ सुन्दा भैलो खेल्ने चेलीहरूको सम्झना आउँछ भने ‘दियो बाली साँझको’ले लक्ष्मीपूजाको दृश्य आँखाअघि ल्याउँछ । ‘निधारमा लर्काएर सप्तरङ्गी टीका’ले भाइटीकाको आत्मीयता स्मरण गराउँछ ।

नेपाली चलचित्रमा कुनै समय चाडपर्व र मौलिक संस्कृतिलाई गीतमार्फत प्रस्तुत गर्ने परम्परा बलियो थियो । पछिल्लो समय चलचित्रमा यस्ता विषयले कम स्थान पाउन थालेको गुनासो पनि सुनिन्छ । त्यसैले पुराना चलचित्रका गीतहरू आज पनि तिहारको सांस्कृतिक पहिचान जोगाउने महत्त्वपूर्ण माध्यम बनिरहेका छन् ।

पुस्तौँदेखि नेपालीको मनमा बस्न सफल यी गीतले तिहारलाई केवल बत्तीको झिलिमिली र मनोरञ्जनमा सीमित राख्दैनन्, बरु परिवार, आफन्त, संस्कार र सम्झनासँग जोड्छन् । यही कारण हरेक वर्ष तिहार आउँदा पुराना गीत फेरि नयाँजस्तै भएर गुञ्जिन्छन् ।