विचार

ट्रम्पको कूटनीतिले बदलिँदै शक्ति सन्तुलन

चीनको सेन्जेनमा बिहीबार अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प, चिनियाँ राष्ट्रपति सी जिनपिङ र रूसी राष्ट्रपति पुटिनबिच भएको त्रिपक्षीय भेटवार्तालाई विश्व कूटनीतिको असाधारण घटनाका रूपमा हेरिएको छ।

एसिया–प्रशान्त आर्थिक सहयोग मञ्च (एपेक) को शिखर सम्मेलनका क्रममा काइलिन भिल्लामा भएको यो बैठक विश्वका तीन प्रमुख आणविक तथा भूराजनीतिक शक्तिका राष्ट्र प्रमुखबिचको पहिलो त्रिपक्षीय शिखर वार्ता हो। करिब डेढ घन्टा चलेको बैठकमा विश्वव्यापी सुरक्षा, आणविक हतियार नियन्त्रण, ऊर्जा सुरक्षा र अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्थाबारे छलफल भएको थियो। यसले चीन र रूसले लामो समयदेखि अघि सार्दै आएको बहुध्रुवीय विश्व व्यवस्थाको अवधारणालाई नयाँ कूटनीतिक मञ्च दिएको छ।

सन् २०२३ मा चिनियाँ राष्ट्रपति सीको मस्को भ्रमणका क्रममा पुटिन र सीबिच भएको एउटा छोटो संवादले उनीहरूको साझा विश्व दृष्टिकोण प्रस्ट पारेको थियो। त्यसबेला सीले एक शताब्दीदेखि नदेखिएका परिवर्तन अघि बढाउन आफूहरू मिलेर काम गर्नुपर्ने बताएका थिए।

विज्ञापन

अहिले ट्रम्पसँगै भएको त्रिपक्षीय भेटवार्तामा पनि सीले विश्व व्यवस्था तीव्र गतिमा परिवर्तन भइरहेको उल्लेख गर्दै प्रमुख शक्तिबिच सहकार्य आवश्यक रहेको बताए। उनले आपसी सम्मान, शान्तिपूर्ण सहअस्तित्व र निरन्तर संवादलाई प्राथमिकता दिनुपर्नेमा जोड दिए।

यसले चीनले विश्व राजनीतिमा आफ्नो भूमिका विस्तार गर्न खोजिरहेको संकेत गर्छ। चीनले आफूलाई केवल आर्थिक तथा सैन्य शक्तिका रूपमा मात्र नभई अन्तर्राष्ट्रिय संकट समाधान र विश्वव्यापी स्थिरतामा भूमिका खेल्न सक्ने जिम्मेवार शक्तिका रूपमा प्रस्तुत गर्न खोजिरहेको देखिन्छ।

अर्कोतर्फ, ट्रम्पले पनि विश्वका तीन ठूला शक्तिबिच खुला, सम्मानजनक र परिणाममुखी संवाद आवश्यक रहेको बताए। उनका अनुसार विश्वका प्रमुख शक्तिले आपसी मतभेदका बाबजुद अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षा र स्थिरताका विषयमा संवाद कायम राख्नुपर्छ।

ट्रम्पको यो दृष्टिकोण अमेरिकी विदेश नीतिको परम्परागत शैलीभन्दा केही फरक देखिन्छ। विगतमा वासिङ्टनले चीन र रूसबिचको रणनीतिक निकटता कमजोर बनाउने तथा मस्कोलाई पश्चिमी देशहरूबाट कूटनीतिक रूपमा अलग राख्ने प्रयास गर्दै आएको थियो तर ट्रम्पले दुवै देशका नेतासँग एउटै मञ्चमा बसेर छलफल गर्नु र उनीहरूसँगको व्यक्तिगत सम्बन्धलाई सार्वजनिक रूपमा महत्व दिनुले अमेरिकी कूटनीतिमा नयाँ शैली अपनाउन खोजिएको संकेत गरेको छ। यद्यपि, यस्तो संवादले तत्कालै अमेरिकी विदेश नीतिको आधारभूत रणनीति परिवर्तन भएको निष्कर्ष निकाल्न भने सकिँदैन।

चिनियाँ सरकारी समाचार एजेन्सी सिन्ह्वा र रूसी सञ्चारमाध्यमका विवरणअनुसार तीन नेताले विश्व शान्ति, प्रमुख शक्तिबिचको रणनीतिक स्थिरता, आणविक हतियारको प्रसार रोकथाम, ऊर्जा सुरक्षा तथा क्षेत्रीय द्वन्द्वलगायत विषयमा विचार आदानप्रदान गरेका थिए।

ट्रम्पले तीन देशका राष्ट्रप्रमुखले विश्वव्यापी सुरक्षा र स्थिरताका विषयमा विशेष जिम्मेवारी बहन गर्नुपर्ने बताएका थिए। सीले प्रमुख शक्तिबिच सकारात्मक सम्बन्ध र सहकार्य विश्व स्थिरताका लागि अनिवार्य रहेको उल्लेख गरेका थिए। पुटिनले पनि विश्वव्यापी तथा क्षेत्रीय आर्थिक सम्बन्ध, खाद्य सुरक्षा र ऊर्जा सुरक्षालाई छलफलको महत्वपूर्ण विषय बनाएका थिए।

बैठकमा ऊर्जा सुरक्षाले विशेष स्थान पाएको थियो। तीन देशले विश्वव्यापी ऊर्जा प्रवाह स्थिर राख्ने तथा प्रशोधित पेट्रोलियम पदार्थको उत्पादन र आपूर्ति बढाउने विषयमा सहमति जनाएका छन्।

संयुक्त घोषणापत्रमा सबै देशको हितका लागि प्रशोधित पेट्रोलियम पदार्थको उत्पादन तथा आपूर्ति विस्तार गर्ने उल्लेख छ। विश्वका प्रमुख ऊर्जा उत्पादक तथा उपभोक्ता देशबिच यस्तो सहमति हुनुलाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारका लागि महत्वपूर्ण मानिएको छ।

होर्मुज जलमार्ग विश्वको महत्वपूर्ण तेल आपूर्ति मार्गमध्ये एक हो। यस क्षेत्रमा तनाव बढ्दा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा कच्चा तेलको मूल्य, ढुवानी लागत र ऊर्जा सुरक्षामा प्रत्यक्ष असर पर्न सक्छ। ट्रम्पले सीसँगको छुट्टै भेटवार्तामा अमेरिका र चीन दुवैको होर्मुज जलमार्गबाट ऊर्जा आपूर्ति निरन्तर रहोस् भन्ने साझा चासो रहेको बताएका थिए। उनले इरानले आणविक हतियार प्राप्त गर्न नहुने विषयमा पनि जोड दिएका थिए।

इरानसँग जोडिएको तनावका कारण यस जलमार्गमा अवरोध सिर्जना भएमा विश्व अर्थतन्त्रमा व्यापक प्रभाव पर्न सक्ने भएकाले ऊर्जा सुरक्षालाई तीनै देशले साझा चासोका रूपमा हेरेका छन्। रूसका लागि पनि ऊर्जा बजारको स्थिरता महत्वपूर्ण छ, किनभने ऊर्जा निर्यात उसको अर्थतन्त्र र अन्तर्राष्ट्रिय प्रभावको प्रमुख आधारमध्ये एक हो।

त्रिपक्षीय बैठकको सबैभन्दा महत्वपूर्ण विषयमध्ये आणविक हतियार नियन्त्रण र जोखिम न्यूनीकरण रहेको छ। तीनै नेताले ‘आणविक युद्ध जित्न सकिँदैन र यस्तो युद्ध कहिल्यै लड्नु हुँदैन’ भन्ने मान्यतालाई पुनः पुष्टि गरेका छन्।

संयुक्त घोषणापत्रमा आणविक जोखिम घटाउने र आणविक हतियारको प्रसार रोक्ने विषयमा संवाद जारी राख्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गरिएको छ। विश्वका तीन प्रमुख आणविक शक्तिका नेताले यस्तो प्रतिबद्धता दोहोर्‍याउनुलाई अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षाका दृष्टिले महत्वपूर्ण मानिएको छ।

अमेरिका र रूसबिचको आणविक हतियार नियन्त्रणसम्बन्धी अन्तिम प्रमुख द्विपक्षीय सन्धि न्यु स्टार्ट सन् २०२६ को फेब्रुअरी ५ मा समाप्त भएको पृष्ठभूमिमा यस्तो छलफलको महत्व थप बढेको छ।

विश्वका दुई ठूला आणविक शक्तिबिच नयाँ हतियार नियन्त्रण व्यवस्था आवश्यक रहेको विषय लामो समयदेखि उठ्दै आएको छ। चीनको आणविक क्षमता पनि विस्तार भइरहेको अवस्थामा भविष्यमा प्रभावकारी अन्तर्राष्ट्रिय हतियार नियन्त्रण व्यवस्थामा बेइजिङको सहभागिता महत्वपूर्ण हुने देखिन्छ तर चीनको आणविक हतियार भण्डार अमेरिका र रूसको तुलनामा निकै सानो भएकाले बेइजिङले तत्कालै त्रिपक्षीय आणविक हतियार कटौती वार्तामा सहभागी हुन रुचि देखाएको छैन। त्यसैले आणविक जोखिम घटाउने प्रतिबद्धता व्यक्त हुनु र नयाँ बाध्यकारी सन्धि निर्माण हुनु फरक विषय हुन्। यस बैठकबाट तत्काल कुनै नयाँ आणविक हतियार नियन्त्रण सम्झौता भएको छैन।

बैठकपछि तीन देशले चारबुँदे संयुक्त घोषणापत्र जारी गरेका छन्। यसमा आणविक जोखिम न्यूनीकरण, संयुक्त राष्ट्रसंघको सुधार, प्रशोधित पेट्रोलियम पदार्थको उत्पादन तथा आपूर्ति विस्तार र अन्तर्राष्ट्रिय फौजदारी अदालत लगायत संस्थाहरूको अधिकार क्षेत्र तथा राष्ट्रका अधिकारीहरूको उन्मुक्तिसम्बन्धी विषय समेटिएका छन्।

घोषणापत्रले तीन देशबिच संवाद र सहकार्यका लागि साझा आधार प्रस्तुत गरेको छ। तर यसलाई नयाँ विश्व व्यवस्था निर्माण गर्ने वा आणविक हतियार नियन्त्रण तथा क्षेत्रीय द्वन्द्व समाधान गर्ने बाध्यकारी सम्झौताका रूपमा बुझ्नु उचित हुँदैन। यसको वास्तविक महत्व घोषणामा व्यक्त प्रतिबद्धता व्यवहारमा कति कार्यान्वयन हुन्छ भन्ने कुराले निर्धारण गर्नेछ।

भेटवार्ताबाट रूसले महत्वपूर्ण राजनीतिक लाभ हासिल गरेको छ। युक्रेनमाथि आक्रमण गरेपछि पश्चिमी देशहरूले रूसलाई कूटनीतिक रूपमा एक्ल्याउने र अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा उसको प्रभाव सीमित गर्ने प्रयास गर्दै आएका छन्। यस्तो अवस्थामा पुटिनले अमेरिकी र चिनियाँ राष्ट्रपतिसँग एउटै टेबलमा बसेर छलफल गर्नु मस्कोका लागि प्रतीकात्मक रूपमा महत्वपूर्ण उपलब्धि हो। यसले रूस अझै पनि विश्व राजनीतिका प्रमुख निर्णयमा प्रभाव पार्न सक्ने शक्ति हो भन्ने सन्देश दिन्छ। पश्चिमी प्रतिबन्ध र कूटनीतिक दबाबका बाबजुद रूसले आफूलाई विश्व शक्तिको हैसियतबाट बाहिर राख्न नसकिने देखाउन सफल भएको छ।

रूसी पक्षले यस बैठकलाई दोस्रो विश्वयुद्धपछिको याल्टा सम्मेलनसँग तुलना गर्ने प्रयास गरेको छ। सन् १९४५ मा भएको याल्टा सम्मेलनमा अमेरिका, बेलायत र तत्कालीन सोभियत संघका नेताहरूले युद्धपछिको विश्व व्यवस्थाबारे छलफल गरेका थिए।

अहिलेको त्रिपक्षीय भेटवार्तालाई पनि केहीले विश्व व्यवस्थाको भविष्य निर्धारण गर्ने प्रमुख शक्तिबिचको संवादका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। तर याल्टा सम्मेलन र अहिलेको भेटवार्ताको ऐतिहासिक परिस्थिति, उद्देश्य र परिणाम फरक छन्।

याल्टामा युद्धपछिको अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्थाबारे ठोस निर्णय भएका थिए भने सेन्जेन बैठकमा त्यस्तो विश्वव्यापी शक्ति बाँडफाँटको सम्झौता भएको छैन। त्यसैले यी दुई घटनालाई समान ठान्नुभन्दा रूसले यसलाई आफ्नो कूटनीतिक प्रभाव प्रदर्शन गर्ने अवसरका रूपमा उपयोग गरेको बुझ्नु उपयुक्त हुन्छ।

चीनका लागि पनि यो बैठक रणनीतिक रूपमा महत्वपूर्ण रह्यो। सीले ट्रम्प र पुटिनलाई चीनमा एउटै मञ्चमा ल्याएर आफूलाई विश्व कूटनीतिको केन्द्रमा रहेको नेताका रूपमा प्रस्तुत गर्ने अवसर पाए। चीनले पछिल्ला वर्षहरूमा अन्तर्राष्ट्रिय संकट समाधान, क्षेत्रीय स्थिरता र विश्वव्यापी शासन प्रणालीमा आफ्नो भूमिका विस्तार गर्न खोजिरहेको छ।

अमेरिका र रूसका राष्ट्रपतिसँग एउटै टेबलमा बसेर छलफल गर्नुले चीनको कूटनीतिक हैसियतलाई थप बलियो बनाउने अपेक्षा गरिएको छ। बेइजिङले आफूलाई पश्चिमी शक्तिको विकल्पका रूपमा मात्र नभई अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य र स्थिरताको पक्षधरका रूपमा प्रस्तुत गर्न खोजिरहेको छ।

व्यापार संरक्षणवाद, प्रविधि प्रतिस्पर्धा र अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूको सुधारजस्ता विषयमा चीनले आफ्नो दृष्टिकोण अघि सार्दै आएको छ। अमेरिका र रूस दुवैलाई एउटै मञ्चमा ल्याउन सक्नु चीनका लागि आफ्नो कूटनीतिक प्रभाव विस्तार गर्ने अवसर पनि हो। यद्यपि, युक्रेन र इरानजस्ता विवादमा चीनले कस्तो व्यावहारिक भूमिका खेल्छ भन्ने प्रश्न अझै खुला छ।

अमेरिकी राष्ट्रपति ट्रम्पका लागि यो भेटवार्ता आफ्नो विदेश नीतिको शैली प्रदर्शन गर्ने अवसर बन्यो। उनले प्रतिद्वन्द्वी देशका नेतासँग प्रत्यक्ष संवाद गरेर विश्वका जटिल समस्या समाधान गर्न सकिने धारणा राख्दै आएका छन्। चीन र रूससँग संवाद कायम राख्नु अमेरिकाको हितमा रहेको उनको बुझाइ छ।

विशेषगरी आणविक हतियार नियन्त्रण, इरानसँगको तनाव र ऊर्जा सुरक्षाजस्ता विषयमा तीनै शक्तिबिच सहकार्य खोज्नु उनको प्राथमिकतामा देखिन्छ। तर यस्तो रणनीतिले अमेरिकाका परम्परागत साझेदार र सहयोगी राष्ट्रहरूमा भने केही असहजता पैदा गरेको छ।

त्रिपक्षीय बैठकप्रति युरोपेली देशहरूको चासो र चिन्ता युक्रेन युद्धसँग प्रत्यक्ष जोडिएको छ। रूसले युक्रेनमाथि युद्ध जारी राखिरहेका बेला तीन नेताबिच भएको छलफलमा युक्रेन तथा युरोपेली देशहरूको प्रत्यक्ष सहभागिता थिएन। संयुक्त घोषणापत्रमा पनि युक्रेन युद्धको उल्लेख गरिएको छैन। त्यसैले युक्रेनका सहयोगी राष्ट्रहरूले तीन ठूला शक्तिबिच हुने कुनै पनि छलफलले आफ्नो सुरक्षा र भविष्यलाई असर गर्न सक्ने चिन्ता व्यक्त गरेका हुन्। युरोपेली अधिकारीहरूका अनुसार युक्रेनसँग सम्बन्धित विषयमा कुनै निर्णय गर्दा युक्रेनकै सहभागिता अनिवार्य हुनुपर्छ।

युक्रेनी राष्ट्रपति भोलोडिमिर जेलेन्स्कीले पनि युक्रेनको भविष्यबारे युक्रेनको सहभागिताविना निर्णय गर्न नहुने स्पष्ट पार्दै आएका छन्। उनी युक्रेनसँग सम्बन्धित विषय युक्रेनको सहभागितामा र युरोपसँग सम्बन्धित विषय युरोपको सहभागितामा नै टुंग्याउनुपर्ने बताउँछन्।

पुटिनसँगको छुट्टै भेटमा ट्रम्पले उनलाई आफ्नो मित्रका रूपमा सम्बोधन गरेको विषय पनि चर्चामा आएको छ। रूसले युक्रेनमाथि युद्ध जारी राखिरहेका बेला अमेरिकी राष्ट्रपतिले पुटिनसँग देखाएको मैत्रीपूर्ण व्यवहारलाई युक्रेनका लागि असहज संकेतका रूपमा हेरिएको हो।

युक्रेनी पक्ष अमेरिका र चीनसँग रूसमाथि आर्थिक तथा कूटनीतिक दबाब सिर्जना गर्ने पर्याप्त क्षमता भएको विश्वास गर्छ। ती शक्तिहरूले आफ्नो प्रभाव प्रयोग गरेमा युद्ध अन्त्य गर्ने दिशामा महत्वपूर्ण प्रगति हुन सक्ने किभको तर्क छ। बैठकमा कृत्रिम बुद्धिमत्ता, प्रविधि प्रतिस्पर्धा र अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारका विषय पनि व्यापक रणनीतिक सन्दर्भमा महत्वपूर्ण छन्।

विशेषगरी चीन र अमेरिकाबिच उन्नत प्रविधि तथा कृत्रिम बुद्धिमत्ताको विकासमा प्रतिस्पर्धा बढिरहेका बेला यी विषयको रणनीतिक महत्व थपिएको छ। तर त्रिपक्षीय बैठकपछि सार्वजनिक गरिएको संयुक्त घोषणापत्रमा कृत्रिम बुद्धिमत्तासम्बन्धी कुनै स्पष्ट प्रतिबद्धता समावेश छैन। त्यसैले यी विषयलाई बैठकका औपचारिक उपलब्धिका रूपमा प्रस्तुत गर्नुभन्दा तीन देशबिचको व्यापक रणनीतिक प्रतिस्पर्धाको सन्दर्भमा बुझ्नु उचित हुन्छ। बैठकको वास्तविक छलफल र सार्वजनिक रूपमा प्रस्तुत गरिएको विवरणबिच कति अन्तर छ भन्ने प्रश्न पनि महत्वपूर्ण छ।

चिनियाँ तथा रूसी सरकारी विवरणमा केही विषय उल्लेख गरिए पनि प्रत्येक विषयमा नेताहरूको धारणा र सहमतिको विस्तृत विवरण दिइएको छैन। बन्द कोठामा भएको वार्ताको सम्पूर्ण विषयवस्तु सार्वजनिक नभएसम्म तीन नेताबिच भएका सबै सहमति र असहमतिबारे निश्चित निष्कर्ष निकाल्न कठिन हुन्छ।

समग्रमा, सेन्जेनमा भएको ट्रम्प, सी र पुटिनबिचको त्रिपक्षीय भेटवार्ता तत्कालै विश्व व्यवस्था परिवर्तन गर्ने निर्णायक घटना हो भन्नु हतार हुनेछ। तर यसले विश्वका प्रमुख शक्तिबिचको सम्बन्ध, कूटनीतिक प्राथमिकता र शक्ति सन्तुलनबारे महत्वपूर्ण संकेत दिएको छ। चीन र रूसले आफ्नो बहुध्रुवीय विश्व व्यवस्थाको अवधारणालाई अघि बढाउने अवसर पाएका छन् भने ट्रम्पले प्रतिद्वन्द्वीहरूसँग प्रत्यक्ष संवाद गर्ने आफ्नो कूटनीतिक शैलीलाई विश्वसामु प्रस्तुत गरेका छन्।

यस बैठकको वास्तविक सफलता संयुक्त घोषणापत्र र प्रतीकात्मक तस्बिरमा मात्र निर्भर रहने छैन। आणविक जोखिम घटाउने प्रतिबद्धता व्यवहारमा कति लागु हुन्छ, ऊर्जा आपूर्तिमा सहकार्य कति प्रभावकारी हुन्छ र युक्रेन तथा मध्यपूर्वका द्वन्द्व समाधानमा तीन देशले कस्तो भूमिका खेल्छन् भन्ने कुराले यसको महत्व निर्धारण गर्नेछ।

विश्वका शक्तिशाली देशहरूले एकअर्कासँग संवाद गर्नु सकारात्मक भए पनि त्यस्तो संवादले युद्धबाट प्रभावित देशहरूको सार्वभौमिकता र निर्णय गर्ने अधिकारलाई सम्मान गर्नुपर्छ।

– अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमको सहयोगमा।

यो समाचार पढेर तपाईंलाई कस्तो लाग्यो?

लेखकको बारेमा

प्रतिक्रियाहरू

कृपया सभ्य र मर्यादित भाषामा प्रतिक्रिया दिनुहोस्। अपमानजनक, मानहानिकारक वा घृणा फैलाउने प्रतिक्रियाहरू हटाइनेछन्।

प्रतिक्रिया दिनुहोस्

तपाईंको इमेल ठेगाना प्रकाशित गरिने छैन। आवश्यक फिल्डहरूमा * चिन्ह लगाइएको छ

अहिलेसम्म कुनै प्रतिक्रिया छैन। आफ्नो विचार राख्ने पहिलो व्यक्ति बन्नुहोस्।

विचार बाट थप

थप — विचार

प्रीति ⇄ युनिकोड कन्भर्टर

रूपान्तरण पूर्ण रूपमा तपाईंको ब्राउजरमै हुन्छ; तपाईंको पाठ कतै पठाइँदैन।